Minh bạch 'chương trình liên kết' để chấm dứt áp lực 'tự nguyện'

Từ thực tiễn tại các đô thị lớn đến ý kiến của cơ quan quản lý, giáo viên và chuyên gia, yêu cầu đặt ra là phải đẩy mạnh công khai, minh bạch, bảo đảm tính tự nguyện thực chất và xây dựng cơ chế giám sát hiệu quả, qua đó giữ vững sự công bằng trong môi trường giáo dục công lập.

Công bằng, công khai, minh bạch

Tại TPHCM, thời gian qua, nhiều phụ huynh ý kiến về việc các chương trình liên kết chưa được công khai đầy đủ, có hiện tượng mập mờ thông tin, học sinh không tham gia thì phải xuống thư viện hoặc sinh hoạt riêng, làm dấy lên lo ngại về sự thiếu công bằng trong giáo dục.

Làm rõ các vấn đề trên, ông Hồ Tấn Minh - Chánh Văn phòng Sở GD&ĐT TPHCM khẳng định, không có khái niệm “môn học liên kết”, “môn tự nguyện” trong nhà trường. Chỉ có chương trình giáo dục của nhà trường, còn liên kết chỉ là phương thức tổ chức khi nhà trường chưa đủ nguồn lực. Việc tổ chức các môn học liên kết trên cơ sở thực hiện Chương trình GDPT 2018, nhằm hình thành và phát triển năng lực, phẩm chất cho học sinh thông qua cả môn học và các hoạt động giáo dục khác.

Việc hình thành năng lực và phẩm chất của học sinh không chỉ diễn ra trong giờ học chính khóa mà còn thông qua các hoạt động trải nghiệm, giáo dục bổ trợ. Theo quy định hiện hành, hiệu trưởng các cơ sở giáo dục được quyền xây dựng kế hoạch giáo dục nhà trường, trong đó có thể tổ chức liên kết với các doanh nghiệp, tổ chức để thực hiện các hoạt động giáo dục phù hợp. Tuy nhiên, Sở yêu cầu việc tổ chức phải đảm bảo các nguyên tắc: Công bằng, công khai, minh bạch, đảm bảo chất lượng và tuyệt đối không gây áp lực tài chính cho học sinh.

Ông Minh cho biết, Sở GD&ĐT TPHCM yêu cầu các nhà trường phải tận dụng tối đa nguồn lực sẵn có như đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất để tổ chức các câu lạc bộ, hoạt động ngoại khóa. Chỉ khi không đủ điều kiện mới thực hiện xã hội hóa, và việc xã hội hóa này phải đúng quy định, có hướng dẫn cụ thể của ngành.

Đối với các chương trình liên kết, Sở yêu cầu mỗi chương trình phải có tối thiểu hai phương án để phụ huynh và học sinh lựa chọn. Việc tham gia phải dựa trên tinh thần tự nguyện, có lấy ý kiến phụ huynh, công khai nội dung, mục tiêu và chi phí (nếu có).

“Không có chuyện ép buộc học sinh hoặc phụ huynh phải tham gia các hoạt động liên kết. Nếu phát hiện cơ sở giáo dục thực hiện sai, sở sẽ xử lý dứt điểm, không bao che. Ngành Giáo dục TPHCM sẵn sàng tiếp nhận phản ánh chi tiết từ báo chí và phụ huynh để kiểm tra, chấn chỉnh kịp thời. Quan điểm xuyên suốt của ngành là đảm bảo công bằng trong giáo dục, công khai minh bạch các chương trình, và tôn trọng quyền lựa chọn của phụ huynh, học sinh trên tinh thần tự nguyện”, ông Minh khẳng định.

Ở góc độ giáo viên, cô Nguyễn Thị Trang, công tác tại một trường tiểu học tại Hà Nội nhìn nhận, việc Nhà nước miễn học phí cho trẻ mầm non, học sinh từ tiểu học đến THPT bắt đầu từ năm học 2025-2026 là chính sách vô cùng nhân văn, đáp ứng mong mỏi của các tầng lớp nhân dân.

Dù vậy, những khoản thu mang mác “tự nguyện” thiếu minh bạch như tiếng Anh tăng cường, tiếng Anh liên kết, kỹ năng sống, câu lạc bộ ngoài giờ, tiền xã hội hóa mua điều hòa, rèm cửa, máy chiếu, sơn lại trường… sẽ gây ảnh hưởng đến hình ảnh về môi trường giáo dục và khiến nhiều phụ huynh bức xúc.

“Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc nhà trường huy động thêm nguồn lực mà nằm ở phương thức triển khai. Thông tư 16/2018/TT-BGDĐT quy định, các khoản tài trợ phải dựa trên nguyên tắc tự nguyện, không được cào bằng và không được dùng để chi trả thù lao giảng dạy cho thầy cô giáo.

Khi sự tự nguyện bị đặt trong một khuôn khổ của ‘áp lực đám đông’, nó trở thành thứ trách nhiệm cưỡng ép, tạo gánh nặng tâm lý và tài chính cho các gia đình lao động nghèo. Để xóa bỏ tình trạng lạm thu, chúng ta không thể chỉ trông chờ vào đạo đức của người quản lý, sự tự giác Ban đại diện cha mẹ học sinh mà cần có một cơ chế giám sát đa tầng và minh bạch hóa dữ liệu”, cô Trang bày tỏ.

Về mặt giải pháp, cô Nguyễn Thị Trang đề xuất, mọi khoản thu, từ bắt buộc đến thỏa thuận, cần được niêm yết công khai trên cổng thông tin của nhà trường. Việc thanh toán không dùng tiền mặt qua các ứng dụng ngân hàng cần được đẩy mạnh để dòng tiền được lưu vết, dễ dàng kiểm tra và đối chiếu. Khi phụ huynh biết chính xác tiền mình đóng được chi vào việc gì, họ sẽ sẵn lòng đồng hành hơn.

“Bộ GD&ĐT cùng các địa phương cần ban hành danh mục khung các khoản thu dịch vụ, có trần giá cụ thể cho từng khu vực (thành thị, nông thôn). Bất cứ khoản thu nào nằm ngoài danh mục này đều phải được coi là vi phạm kỷ luật nghiêm trọng. Việc quy định cứng sẽ giúp loại bỏ những khoản thu mang tên gọi sáng tạo nhằm trục lợi”, cô Trang kiến nghị.

Nâng cao vai trò giám sát

Tại TPHCM, sau sáp nhập hiện có hơn 3.500 trường học với khoảng 2,6 triệu học sinh, mô hình liên kết giảng dạy phát triển mạnh trong những năm gần đây. Nhiều trường công lập cùng lúc ký hợp đồng với các doanh nghiệp để tổ chức giảng dạy kỹ năng sống, STEM, tiếng Anh, tin học…

Ông Nguyễn Bảo Quốc - Phó Giám đốc Sở GD&ĐT TPHCM khẳng định, trường học phải là môi trường phát triển toàn diện năng lực, kiến thức, kỹ năng và khả năng hội nhập quốc tế cho học sinh.

Việc tổ chức các hoạt động này phải thực hiện trên cơ sở quy định của Bộ GD&ĐT, các quy định về tài chính của HĐND và hướng dẫn của sở GD&ĐT. Trong quá trình triển khai, sự đồng thuận của phụ huynh đóng vai trò rất quan trọng đối với một số nội dung. Sở GD&ĐT đã yêu cầu các trường huy động tối đa nguồn lực để tổ chức các hoạt động văn - thể - mỹ, STEM…

“Thời gian qua, sở đã tổ chức các đoàn kiểm tra và ghi nhận có trường triển khai chương trình hiệu quả, nhưng cũng có trường chưa công khai đầy đủ thông tin chương trình hoặc sắp xếp thời khóa biểu chưa hợp lý. Sở sẽ chấn chỉnh và xử lý kỷ luật nếu phát hiện các vi phạm nghiêm trọng.

Sở luôn yêu cầu hiệu trưởng các trường thực hiện công khai để phụ huynh hiểu đúng chính sách, đồng thời bảo đảm công bằng cho học sinh. Những trường chưa tuân thủ sẽ bị nhắc nhở, xử lý; các đơn vị làm tốt sẽ được động viên, khuyến khích”, ông Quốc nhấn mạnh.

Là chuyên gia cao cấp đến từ Học viện Quản lý giáo dục, PGS.TS Trần Thị Minh Hằng cho rằng, vấn đề này cần nhìn nhận dưới nhiều góc độ. Chẳng hạn, vấn đề dạy thêm học thêm của các nhà trường thì đã có hướng dẫn cụ thể tại Thông tư 29/2024 của Bộ GD&ĐT để thực hiện. Quy định đã rõ, nếu phụ huynh cấp trung học có nhu cầu cho con đi học thêm thì căn cứ vào hướng dẫn để đăng ký với nhà trường.

Các hoạt động giáo dục ngoài giờ chính khóa và kỹ năng sống cần thực hiện theo Thông tư 04/2014 của Bộ GD&ĐT trên cơ sở thỏa thuận giữa nhà trường với phụ huynh học sinh. Theo đó, các hoạt động giáo dục kỹ năng sống và ngoài giờ chính khóa như STEM không được đưa vào hoạt động chính khóa. Nếu trường hợp giáo viên ép học sinh phải tham gia là sai quy định.

“Khi thỏa thuận, phụ huynh sẽ xem xét chương trình giáo dục ngoài giờ chính khóa hay kỹ năng sống đó có thiết thực với con mình hay không, từ đó quyết định ký cam kết tham gia hoặc không. Hơn nữa, việc thu tiền từng khoản phải theo quy định trong Nghị quyết của HĐND cấp tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương, tuyệt đối không được thu vượt quá mức trần, nếu sai phải xử lý nghiêm.

Khi các nhà trường triển khai giảng dạy theo Chương trình GDPT 2018, Bộ GD&ĐT có yêu cầu về việc đưa các hoạt động giáo dục ngoài giờ chính khóa/kỹ năng sống sao cho hợp lý trên cơ sở tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho học sinh. Trường hợp học sinh học yếu có nhu cầu cần được bổ trợ, phụ huynh có thể đăng ký để con học thêm theo đúng tinh thần Thông tư 29/2024 của Bộ GD&ĐT”, PGS.TS Trần Thị Minh Hằng nhấn mạnh.

Cũng theo PGS.TS Trần Thị Minh Hằng, xã hội hóa là chủ trương đúng đắn của Nhà nước để bù đắp sự thiếu hụt ngân sách, nhưng nó phải dựa trên tinh thần tận tâm thay vì tận thu. Các khoản đóng góp phải thực sự xuất phát từ nhu cầu và khả năng của phụ huynh ở mỗi cơ sở giáo dục, không nên dùng để thay thế hoàn toàn trách nhiệm đầu tư cơ bản của Nhà nước.

“Sự đồng hành giữa gia đình và nhà trường phải được xây dựng trên nền tảng của niềm tin, niềm tin thì chỉ có thể nảy sinh từ sự công khai, minh bạch. Vì thế, cho dù thu chi các khoản tiền gì cũng cần bám sát các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn để thực hiện đúng quy định”, PGS.TS Trần Thị Minh Hằng chia sẻ.