Thi tốt nghiệp THPT trên máy tính: Lợi ích, thách thức và giải pháp

Nhận diện lợi ích, rào cản, giải pháp triển khai được TS Tôn Quang Cường - Chủ nhiệm khoa Công nghệ giáo dục, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ.

Nhiều lợi ích

- Ông đánh giá thế nào về sự cần thiết, tính phù hợp của việc tổ chức Kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính?

- Cá nhân tôi hoàn toàn ủng hộ và thực sự mong muốn kế hoạch này đi vào thực tế càng sớm càng tốt vì những lý do sau:

Giảm thiểu sai sót chủ quan: Quá trình chấm thi tự động bằng máy tính loại bỏ hoàn toàn yếu tố chủ quan của con người, giảm thiểu tối đa sai sót trong quá trình chấm điểm, đảm bảo tính chính xác và công bằng cho mọi thí sinh

Chống gian lận hiệu quả: Hệ thống thi trên máy tính có thể tích hợp các công nghệ giám sát tiên tiến như nhận diện khuôn mặt, giám sát hành vi, khóa các ứng dụng khác trên máy tính, giúp ngăn chặn hành vi gian lận như quay cóp, sử dụng tài liệu, thi hộ. Đề thi có thể được xáo trộn ngẫu nhiên cho từng thí sinh, hoặc nhóm thí sinh, khiến việc gian lận khó có cơ hội diễn ra

Bảo mật thông tin: Dữ liệu thi được mã hóa và lưu trữ an toàn trên hệ thống, giảm thiểu rủi ro lộ đề, sửa điểm hoặc các hành vi tiêu cực khác.

Tiết kiệm thời gian, nguồn lực: Quá trình đăng ký, tổ chức thi, chấm thi và công bố kết quả được tự động hóa, giúp tiết kiệm đáng kể thời gian, nhân lực và chi phí so với việc in ấn đề thi, vận chuyển, bảo vệ, chấm thi thủ công và nhập liệu điểm số thủ công

Linh hoạt trong tổ chức: Kỳ thi trên máy tính cho phép tổ chức thi theo nhiều đợt, ca khác nhau, với số lượng lớn tạo sự linh hoạt cho thí sinh và giảm áp lực về cơ sở vật chất, nhân lực tại một thời điểm nào đó (Tiến hành 2-4 đợt thi trong năm, cho phép bảo lưu kết quả hoặc công nhận kết quả sớm nhưng phải kèm chứng nhận đã học xong lớp 12).

Phản hồi nhanh chóng: Kết quả thi có thể được công bố gần như ngay lập tức sau khi hoàn thành bài thi, giúp thí sinh, phụ huynh sớm nắm bắt được kết quả và có kế hoạch tiếp theo, không để lo lắng thừa, sớm chủ động có kế hoạch và lộ trình học tập cho con cái.

Nâng cao năng lực số cho học sinh: Việc làm quen và sử dụng máy tính trong môi trường thi cử giúp học sinh rèn luyện kỹ năng công nghệ thông tin, chuẩn bị tốt hơn môi trường học tập, làm việc trong kỷ nguyên số.

Đồng bộ các kỳ thi quốc tế: Nhiều kỳ thi chuẩn hóa quốc tế như TOEFL, IELTS, SAT, GRE đã và đang được tổ chức trên máy tính. Việc áp dụng hình thức này tại Việt Nam giúp học sinh làm quen với các tiêu chuẩn thông lệ quốc tế, tạo điều kiện thuận lợi cho việc hội nhập giáo dục toàn cầu.

Thúc đẩy đổi mới giáo dục: Việc chuyển đổi sang thi trên máy tính khuyến khích các trường học đầu tư vào cơ sở hạ tầng công nghệ, nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập theo hướng hiện đại, ứng dụng công nghệ thông tin vào quá trình giáo dục; đặc biệt là đổi mới kiểm tra đánh giá và khảo thí.

Nhận diện khó khăn

- Lần đầu tiên tổ chức kỳ thi quy mô quốc gia trên máy tính, đâu là khó khăn, rào cản có thể gặp phải, theo ông?

- Tôi cho rằng, một số khó khăn cần nhìn nhận hết sức nghiêm túc khi chuẩn bị Kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính, cụ thể:

Thiếu trang thiết bị: Nhiều trường học, đặc biệt ở vùng nông thôn, sâu, xa, còn thiếu thốn về số lượng và chất lượng máy tính, hệ thống mạng nội bộ chưa ổn định. Việc trang bị đủ máy tính cho hàng triệu thí sinh cùng lúc là thách thức lớn về ngân sách, thời gian, địa phương khó kham nổi.

Điện lưới và đường truyền: Nguy cơ mất điện, sự cố đường truyền Internet tại các điểm thi có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình thi, gây gián đoạn và tâm lý hoang mang cho thí sinh.

Phần mềm và hệ thống: Việc phát triển hệ thống phần mềm thi trực tuyến đủ mạnh, bảo mật, ổn định, có khả năng chịu tải lớn cho hàng triệu lượt truy cập đồng thời là nhiệm vụ phức tạp, đòi hỏi đội ngũ chuyên gia công nghệ thông tin chất lượng cao.

Kỹ năng của thí sinh: Mặc dù thế hệ học sinh hiện nay đã quen thuộc với máy tính, nhưng không phải tất cả có kỹ năng sử dụng máy tính thành thạo, đặc biệt các thao tác liên quan đến thi cử (nhập liệu, định dạng, xử lý sự cố nhỏ...). Điều này có thể gây bất lợi cho một số thí sinh, ảnh hưởng đến kết quả thi.

Kỹ năng của cán bộ coi thi: Đội ngũ cán bộ coi thi, giám thị cần được đào tạo bài bản về cách vận hành hệ thống thi trên máy tính, xử lý các lỗi kỹ thuật phát sinh, đảm bảo quy trình thi diễn ra suôn sẻ. Việc thiếu hụt cán bộ có chuyên môn kỹ thuật là một rào cản.

Tâm lý lo ngại của phụ huynh và học sinh: Sự thay đổi lớn trong hình thức thi có thể gây ra tâm lý lo lắng, e ngại cho phụ huynh, học sinh, đặc biệt những người đã quen với hình thức thi truyền thống. Cần có lộ trình chuyển đổi rõ ràng và truyền thông hiệu quả để tạo sự đồng thuận.

Phương pháp, cách thức, thói quen cố hữu ra đề và chấm thi: Việc chuyển đổi sang thi trên máy tính đòi hỏi sự thay đổi trong cách ra đề (Các dạng câu hỏi trắc nghiệm phức tạp, câu hỏi tự luận có thể chấm tự động hoặc bán tự động), cũng như quy trình chấm thi. Ngân hàng đề thi cần được xây dựng lại, đảm bảo tính đa dạng, khách quan và phù hợp với hình thức thi mới.

Nguy cơ tấn công mạng: Hệ thống thi trực tuyến là mục tiêu hấp dẫn cho các cuộc tấn công mạng, phá hoại hoặc gian lận. Việc đảm bảo an toàn, bảo mật tuyệt đối cho hệ thống, dữ liệu thi vô cùng quan trọng, đòi hỏi đầu tư cực kỳ lớn vào công nghệ, nhân lực an ninh mạng.

Phòng chống gian lận công nghệ cao: Các hình thức gian lận mới sử dụng công nghệ cao có thể xuất hiện, đòi hỏi các biện pháp phòng ngừa và phát hiện tinh vi hơn.

Ngân sách lớn: Việc đầu tư vào hạ tầng công nghệ (máy tính, máy chủ, đường truyền, phần mềm), đào tạo nhân lực, xây dựng ngân hàng đề thi chất lượng cao đòi hỏi một khoản ngân sách khổng lồ, cần có sự phân bổ hợp lý từ ngân sách Nhà nước và huy động các nguồn lực xã hội.

5 nội dung cần chuẩn bị sớm, kỹ lưỡng

- Nếu bắt đầu thí điểm thi trên máy tính từ năm 2027 thì thời gian không còn nhiều. Theo ông, đâu là những vấn đề cần chuẩn bị sớm, kỹ lưỡng để thực hiện tốt chủ trương này?

- Để tổ chức tốt Kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính, chúng ta cần chuẩn bị sớm về hạ tầng công nghệ; nguồn nhân lực; ngân hàng đề thi và nội dung câu hỏi thi; cơ chế, chính sách và pháp lý; truyền thông, xã hội hóa huy động nguồn lực từ bên ngoài.

Đầu tiên, về hạ tầng công nghệ, cần đầu tư trang thiết bị đồng bộ. Theo đó, trang bị đủ số lượng máy tính cấu hình phù hợp, màn hình lớn, bàn phím, chuột tiêu chuẩn cho tất cả điểm thi. Đảm bảo hệ thống mạng LAN ổn định, tốc độ cao tại mỗi phòng thi và kết nối Internet băng thông rộng, dự phòng cho toàn bộ điểm thi. Cần có hệ thống máy chủ đủ mạnh để lưu trữ dữ liệu, vận hành phần mềm thi và xử lý kết quả.

Cùng với đó, đảm bảo nguồn điện ổn định, có hệ thống máy phát điện dự phòng hoặc UPS (bộ lưu điện) tại tất cả điểm thi để tránh gián đoạn do mất điện. Phần mềm thi chuyên dụng cũng cần được chuẩn bị. Có thể phát triển hoặc mua sắm (trong nước hay mua nước ngoài) phần mềm thi trực tuyến chuyên dụng, đảm bảo tính bảo mật cao, dễ sử dụng, có khả năng chống gian lận, ghi nhận đầy đủ quá trình làm bài của thí sinh và tự động chấm điểm các dạng câu hỏi trắc nghiệm.

Chuẩn bị hệ thống bảo mật và an ninh mạng với việc xây dựng, triển khai các giải pháp bảo mật đa lớp, bao gồm tường lửa, hệ thống phát hiện và ngăn chặn xâm nhập (IDS/IPS), mã hóa dữ liệu, sao lưu và phục hồi dữ liệu định kỳ để chống lại các cuộc tấn công mạng, đảm bảo an toàn thông tin tuyệt đối.

Thứ hai, về nguồn nhân lực, trước hết cần tổ chức các buổi tập huấn, thi thử trên máy tính định kỳ để thí sinh làm quen với giao diện, thao tác, quy trình thi. Đảm bảo tất cả thí sinh có kỹ năng cơ bản để tham gia kỳ thi.

Đào tạo cán bộ coi thi và giám sát: Huấn luyện chuyên sâu cho đội ngũ cán bộ coi thi, giám thị, cán bộ kỹ thuật về cách vận hành hệ thống, xử lý sự cố kỹ thuật, giám sát và phát hiện gian lận công nghệ cao. Cần có đội ngũ hỗ trợ kỹ thuật thường trực tại mỗi điểm thi.

Xây dựng đội ngũ chuyên gia công nghệ thông tin: Đầu tư vào việc đào tạo, thu hút các chuyên gia công nghệ thông tin có kinh nghiệm trong lĩnh vực bảo mật, phát triển phần mềm, quản lý hệ thống để vận hành, bảo trì toàn bộ hạ tầng thi cử.

Thứ ba, về ngân hàng đề thi và nội dung câu hỏi thi. Đây là nội dung vô cùng quan trọng và không dễ dàng thực hiện. Cần phát triển một ngân hàng đề thi đủ lớn, đa dạng về định dạng và hình thức câu hỏi đảm bảo tính phân hóa, bám sát Chương trình GDPT mới. Các câu hỏi cần được chuẩn hóa để có thể chấm tự động. Đồng thời, đảm bảo các đề thi được số hóa và chuẩn hóa về định dạng để tương thích với phần mềm thi trên máy tính.

Thứ tư, về cơ chế, chính sách và pháp lý: Ban hành các quy định, quy chế thi trên máy tính rõ ràng, minh bạch, phù hợp với thực tiễn và có tính pháp lý cao. Các quy định này cần bao gồm các điều khoản về bảo mật thông tin, xử lý sự cố, trách nhiệm của các bên liên quan và chế tài xử lý vi phạm. Xây dựng lộ trình triển khai thí điểm và nhân rộng rõ ràng, có đánh giá, rút kinh nghiệm sau mỗi giai đoạn để điều chỉnh, hoàn thiện.

Cuối cùng là truyền thông và xã hội hóa huy động nguồn lực từ bên ngoài. Cần tổ chức các chiến dịch truyền thông mạnh mẽ, giải thích rõ ràng về lợi ích, quy trình và những thay đổi của kỳ thi trên máy tính để tạo sự đồng thuận trong xã hội, giảm bớt lo lắng cho phụ huynh và học sinh. Kêu gọi sự tham gia, hỗ trợ từ các doanh nghiệp, tổ chức xã hội trong việc khuyến khích phát triển các mô hình cung cấp trang thiết bị, phần mềm, hoặc tài trợ cho các hoạt động đào tạo, tập huấn.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!