Đi tìm “sự sống” trong rác
Chị Lê Thị Mùi (SN 1979) ở xã Hương Sơn, TP Hà Nội từng là sinh viên ngành hóa sinh, có công việc ổn định, vậy nhưng chị đã từ bỏ công việc ấy bởi những trăn trở về môi trường và mong muốn tạo ra những giá trị tích cực cho cộng đồng.
Có người cho rằng đó là lựa chọn viển vông nhưng chị vẫn kiên trì với niềm tin rằng rác hữu cơ không phải là thứ bỏ đi, mà là nguồn tài nguyên chưa được tận dụng.
Chị Lê Thị Mùi mong muốn tạo ra những giá trị tích cực cho cộng đồng từ rác thải.
Theo chị Mùi, việc xử lý rác hữu cơ không hề phức tạp. Chỉ với một chiếc thùng nhỏ, các loại rau héo, vỏ trái cây hay thức ăn thừa có thể được ủ cùng men vi sinh. Sau vài ngày, phần nước từ rác bị phân hủy thu được có thể pha loãng để tưới cây, còn phần bã tiếp tục được xử lý thành phân hữu cơ.
Theo chị Mùi, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ hay kỹ thuật xử lý rác. Điều khó nhất vẫn là thay đổi tâm lý và thói quen của người dân. Đặc biệt, đối với các khu đô thị và chung cư, việc phân loại rác tại nguồn chỉ thực sự hiệu quả khi có hệ thống thu gom, vận chuyển và tiêu thụ phù hợp. Nếu rác đã được phân loại nhưng không có nơi tiếp nhận, mọi nỗ lực của người dân sẽ khó mang lại kết quả bền vững.
“Thứ mình tưởng là rác, nếu được xử lý đúng cách lại trở thành nguồn dinh dưỡng quý giá cho cây trồng”, chị Mùi khẳng định.
Nhiều năm gắn bó với hoạt động tuyên truyền và hướng dẫn xử lý rác hữu cơ, chị Mùi nhận ra một thực tế rằng nhận thức thôi chưa đủ để tạo ra sự thay đổi rộng lớn trong cộng đồng.
Theo chị, không ít người hiểu được tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường nhưng vẫn chưa sẵn sàng hành động. Nguyên nhân không nằm ở nhận thức, mà có thể nằm ở điều kiện sống, thói quen sinh hoạt và đặc biệt là việc họ chưa nhìn thấy lợi ích cụ thể của việc thay đổi.
Đó cũng là lý do chị lựa chọn cách tiếp cận khác biệt, thay vì nói về những mục tiêu lớn lao hay các khái niệm mang tính lý thuyết, chị tập trung giúp từng gia đình giải quyết bài toán từ chính túi rác hữu cơ phát sinh mỗi ngày.
Chị Mùi mong muốn thay đổi nhận thức của người dân trong việc xử lý rác thải.
Khi người dân thấy rác được xử lý ngay tại nhà, không còn mùi hôi khó chịu, không gian sống sạch sẽ hơn, cây cối phát triển tốt hơn và giảm được chi phí mua phân bón, họ sẽ tự nguyện thực hiện việc phân loại rác. Từ những lợi ích nhỏ nhưng rõ ràng ấy, thói quen mới dần hình thành.
Theo chị Mùi, mỗi hộ gia đình có thể xử lý hàng chục kg rác hữu cơ mỗi tháng. Nếu hàng nghìn, hàng chục nghìn gia đình cùng thực hiện, lượng rác phải vận chuyển và chôn lấp sẽ giảm đi đáng kể.
Điểm đặc biệt trong phương pháp của chị là tư duy “cá thể hóa đối tượng”. Chị cho rằng không tồn tại một công thức chung có thể áp dụng cho tất cả mọi người.
Người sống trong các căn hộ chung cư có nhu cầu hoàn toàn khác với các hộ gia đình ở nông thôn hay các trang trại sản xuất quy mô lớn. Với cư dân đô thị, yếu tố quan trọng nhất là sự tiện lợi và không phát sinh mùi hôi. Trong khi đó, các nhà vườn hay trang trại lại quan tâm nhiều hơn đến hiệu quả kinh tế và khả năng tiết kiệm chi phí.
Vì vậy, trước khi tư vấn, chị luôn tìm hiểu kỹ điều kiện thực tế, không gian sống và khả năng thực hành của từng nhóm đối tượng để đưa ra giải pháp phù hợp nhất.
“Bất kỳ giải pháp nào nếu không mang lại lợi ích thực tế cho người sử dụng thì đều khó có thể tồn tại lâu dài”, chị khẳng định.
Chính cách tiếp cận gần gũi, dễ thực hiện và gắn với lợi ích cụ thể đã giúp nhiều người thay đổi cách nhìn về rác hữu cơ. Thay vì xem đó là thứ cần nhanh chóng mang đi đổ bỏ, họ bắt đầu coi đó là nguồn nguyên liệu có thể tái tạo thành những giá trị mới.
Xây dựng chuỗi giá trị tuần hoàn
Không chỉ dừng lại ở việc hướng dẫn xử lý rác trong gia đình, chị Mùi còn theo đuổi mục tiêu lớn hơn là xây dựng mô hình “xả thải âm”, nơi lượng chất thải tạo ra được tái sử dụng gần như hoàn toàn.
Tại trang trại của gia đình, phần lớn rác sinh hoạt và phụ phẩm nông nghiệp đều được xử lý bằng vi sinh để tạo thành thức ăn cho vật nuôi hoặc phân bón cho cây trồng. Nhờ đó, nhiều năm nay gia đình chị gần như không phải thải bỏ rác hữu cơ ra môi trường.
Chị Mùi phát triển cộng đồng “Yêu rác – Biến rác thành hoa”.
Việc ứng dụng vi sinh không chỉ giúp giảm lượng chất thải mà còn mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt. Chuồng trại hạn chế mùi hôi, vật nuôi khỏe mạnh hơn, giảm chi phí thuốc thú y. Trong khi đó, cây trồng được cung cấp nguồn dinh dưỡng tự nhiên, giúp tiết kiệm đáng kể chi phí phân bón.
Không dừng lại ở rác hữu cơ, chị còn tận dụng tối đa vòng đời của nhiều vật dụng khác. Những chiếc cốc nhựa dùng một lần sau khi sử dụng được giữ lại để ươm cây giống thay vì trở thành rác thải.
“Biến rác thành hoa” là cái tên mang ý nghĩa biểu tượng cho hành trình biến những thứ bị xem là bỏ đi thành những giá trị tốt đẹp. Hoa không chỉ đại diện cho vẻ đẹp của thiên nhiên mà còn tượng trưng cho thành quả, cho giá trị kinh tế có thể tạo ra từ đất đai màu mỡ và nguồn tài nguyên được tái sinh”, chị Lê Thị Mùi cho biết.
Song song với việc xây dựng mô hình thực tế, chị dành nhiều thời gian phát triển cộng đồng “Yêu rác – Biến rác thành hoa”. Được thành lập trong giai đoạn cao điểm của đại dịch Covid-19, cộng đồng hiện đã thu hút khoảng 21.000 thành viên tham gia.
Một góc khu vườn của gia đình chị Mùi xử lý rác hữu cơ để làm phân bón cho cây trồng.
Ban đầu, đây chỉ là nơi chia sẻ kiến thức xử lý rác hữu cơ, nhưng dần trở thành không gian kết nối những người cùng quan tâm đến môi trường và lối sống xanh. Nhiều thành viên cho biết việc học cách ủ rác, trồng cây không chỉ giúp cải thiện chất lượng cuộc sống mà còn mang lại động lực tinh thần trong những giai đoạn khó khăn.
Hiện, chị Mùi đang tập trung chứng minh hiệu quả kinh tế của phân hữu cơ vi sinh để tạo động lực cho các nhà vườn, hợp tác xã và trang trại tham gia vào chuỗi giá trị tuần hoàn. Khi nhìn thấy khả năng tiết kiệm từ vài triệu đến hàng trăm triệu đồng chi phí sản xuất mỗi năm, họ sẽ trở thành những “đầu ra” tự nhiên cho nguồn rác hữu cơ đã được phân loại.
