![]() |
| Thầy Lê Trung Kiên trao đổi chuyên môn với giáo viên tại trường. |
Bối cảnh mới với thách thức mới
Nói tới vấn đề này, thầy Lê Trung Kiên lại nhớ tới câu nói của nhà văn Mark Twain: “The man who does not read has no advantage over the man who cannot read”, có thể hiểu là “Người biết chữ mà không chịu đọc thì cũng chẳng khác gì người mù chữ".
Câu nói ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị, thậm chí càng đáng suy ngẫm trong kỷ nguyên số. Trong dòng chảy lịch sử, chưa bao giờ con người có điều kiện tiếp cận tri thức dễ dàng như hiện nay, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc chúng ta đang trở nên hiểu biết hơn.
Ngày nay, chỉ cần vài thao tác tìm kiếm trên Google, hay một câu lệnh đưa ra cho ChatGPT và các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), bất kỳ ai cũng có thể nhận được câu trả lời cho hầu hết những điều mình muốn biết. Đây là một thành tựu công nghệ rất lớn, nhưng đồng thời cũng đặt ra một vấn đề đáng lo ngại: Khi quá quen với việc được cung cấp câu trả lời, con người đánh mất dần khả năng tự mình đi tìm câu trả lời.

Học sinh Trường Phổ thông Phùng Hưng trong giờ Tin học.
Trước đây, để tìm hiểu một vấn đề, chúng ta thường phải đọc nhiều tài liệu, đối chiếu các nguồn thông tin, suy luận và tự rút ra kết luận. Chính quá trình ấy giúp hình thành khả năng tư duy phản biện, tư duy đa chiều và giải quyết những vấn đề phức tạp.
Ngày nay, nếu quá phụ thuộc vào công cụ tìm kiếm và AI, người học rất dễ bỏ qua những công đoạn nhận thức quan trọng đó. Các em có thể tìm được đáp án rất nhanh, nhưng chưa chắc đã hiểu bản chất vấn đề, chưa chắc biết vì sao đáp án ấy đúng và càng chưa chắc có khả năng phản biện khi câu trả lời không chính xác.
Thầy Kiên đặc biệt lo ngại xu hướng tư duy ngày càng đơn tuyến (linear thinking): tiếp nhận vấn đề theo một đường thẳng, từ câu hỏi đến câu trả lời có sẵn, mà thiếu đi quá trình khám phá những khả năng khác nhau, xem xét các góc nhìn đối lập, nhận diện mâu thuẫn và tự xây dựng lập luận.

Văn hóa đọc cần được rèn luyện như thói quen hằng ngày của học sinh.
Trong đọc sách, đôi khi đó còn là quá trình “sống cuộc đời của nhân vật”. Nhưng trải nghiệm mang tính “đi giày của người khác này” giúp chúng ta phát triển cả về tri thức lẫn tâm hồn. Khi không có những thói quen đọc, học phù hợp, sự tiện lợi của công nghệ có thể khiến chúng ta ngày càng ít phải động não trước những vấn đề khó.
Và chính ở điểm này, thầy Kiên cho rằng văn hóa đọc, đặc biệt là thói quen đọc sâu, đọc có suy ngẫm có vai trò không thể thay thế. Khi đọc một cuốn sách có giá trị, người đọc phải dành thời gian theo dõi mạch lập luận, kết nối các ý tưởng, hình dung những điều tác giả mô tả, đặt câu hỏi, thậm chí tranh luận (trong tưởng tượng) với chính tác giả. Chúng ta trải qua cả một thế giới trong từng trang sách. Đó là một quá trình mở mang kiến thức, rèn luyện tư duy mà việc lướt qua những mẩu thông tin ngắn hoặc tiếp nhận câu trả lời được AI tạo sẵn không thay thế được.
Vậy chúng ta cần làm gì?

Các em học sinh giơ tay phát biểu trong giờ học trên lớp.
Theo thầy Lê Trung Kiên, trước hết, nhà trường phải giúp học sinh hình thành thói quen đọc từ sớm. Không nhất thiết phải bắt đầu bằng những chương trình lớn hay các cuộc thi rầm rộ.
Đôi khi chỉ cần 15–20 phút đọc sách mỗi ngày, một góc đọc thân thiện trong lớp, một thư viện mở để học sinh tự do lựa chọn sách, hoặc những buổi thầy trò cùng chia sẻ về một tác phẩm mình yêu thích. Điều quan trọng là đừng biến việc đọc thành một nhiệm vụ mang tính đối phó, mà phải giúp học sinh tìm thấy niềm vui thực sự trong những trang sách.
Thứ hai, chúng ta cần thay đổi cách dạy đọc. Đọc không chỉ để nhớ nội dung hay kể lại câu chuyện, mà còn phải biết đặt câu hỏi, phân tích, phản biện và liên hệ. Chẳng hạn, thay vì chỉ yêu cầu học sinh tóm tắt một tác phẩm, giáo viên có thể hỏi: Nếu là nhân vật ấy, em có lựa chọn khác không? Em có đồng tình với quan điểm của tác giả không? Có cách nào khác để lý giải sự việc không? Chính những câu hỏi như vậy mới giúp việc đọc trở thành một hoạt động phát triển tư duy.

Cô trò cùng trao đổi bài học trong giờ Khoa học tự nhiên.
Cũng không nhất thiết phải đặt sách và công nghệ ở hai phía đối lập. Ngược lại, chúng ta nên tận dụng sách điện tử, sách nói, thư viện số và cả AI để khơi gợi hứng thú đọc, hỗ trợ tìm kiếm tài liệu và mở rộng hiểu biết. Nhưng phải hướng dẫn người trẻ sử dụng công nghệ như một công cụ hỗ trợ tư duy, chứ không phải công cụ tư duy thay mình. AI có thể giúp chúng ta tìm một cuốn sách hay, giải thích một khái niệm khó hoặc gợi mở những góc nhìn mới, nhưng việc đọc, suy ngẫm, đánh giá và hình thành chính kiến vẫn phải thuộc về người học.
"Cuối cùng, văn hóa đọc phải được nuôi dưỡng từ gia đình và cộng đồng. Một đứa trẻ khó có thể yêu sách nếu xung quanh em, người lớn luôn cầm điện thoại nhưng hiếm khi cầm một cuốn sách. Bởi vậy, bên cạnh các mô hình thư viện mở, góc đọc thân thiện hay tủ sách di sản trong trường học, chúng ta cũng cần xây dựng những gia đình đọc sách, những cộng đồng cùng đọc và chia sẻ tri thức" - thầy Lê Trung Kiên trao đổi thêm.
Phát triển văn hóa đọc không đơn thuần là khuyến khích mỗi người đọc thêm vài cuốn sách mỗi năm, lấy số đầu sách làm thước đo. Điều quan trọng hơn là hình thành một thế hệ có khả năng tự học, tự khai thác tri thức, tư duy độc lập, biết hoài nghi có cơ sở và đủ năng lực đối diện với những vấn đề phức tạp của cuộc sống. Công nghệ có thể trao cho chúng ta câu trả lời chỉ trong vài giây, nhưng văn hóa đọc (và viết) giúp chúng ta biết đặt ra những câu hỏi đúng, biết suy nghĩ trước những câu trả lời và quan trọng nhất, không đánh mất năng lực tư duy của chính mình.




