 |
| PGS.TS. Lê Trung Đạo, Phó hiệu trưởng, Trường Đại học Tài chính - Marketing |
Trao đổi với phóng viên Tạp chí Kinh tế- Tài chính, PGS.TS. Lê Trung Đạo, Phó hiệu trưởng, Trường Đại học Tài chính - Marketing cho rằng, muốn PPP phát huy đúng vai trò, Việt Nam cần chuyển từ cách tiếp cận rời rạc sang cách tiếp cận đồng bộ, trong đó hỗ trợ tài chính của Nhà nước, cơ chế thanh toán và kiểm soát rủi ro tài khóa phải được thiết kế gắn kết với nhau ngay từ đầu.
Phóng viên: Thưa ông, vì sao cơ chế tài chính PPP đang trở thành vấn đề được quan tâm nhiều hiện nay?
PGS.TS. Lê Trung Đạo: Vì Việt Nam đang đứng trước nhu cầu đầu tư rất lớn cho hạ tầng giao thông, năng lượng, môi trường, y tế, giáo dục và nhiều lĩnh vực công thiết yếu khác. Trong khi đó, ngân sách nhà nước không thể đáp ứng toàn bộ. Muốn phát triển nhanh và bền vững hơn, chúng ta phải huy động thêm nguồn lực từ khu vực tư nhân.
Tuy nhiên, khu vực tư nhân chỉ thật sự sẵn sàng tham gia khi họ nhìn thấy một cơ chế đủ rõ ràng, đủ ổn định và đủ tin cậy. Vì vậy, câu chuyện của PPP không dừng ở chỗ có nhu cầu hay không, mà là chúng ta có thiết kế được một cơ chế tài chính đủ tốt để biến nhu cầu đó thành dự án hiệu quả trên thực tế hay không.
Phóng viên: Nếu giải thích ngắn gọn, ông sẽ nói PPP là gì?
PGS.TS. Lê Trung Đạo: Có thể hiểu đơn giản, PPP là hình thức Nhà nước và doanh nghiệp tư nhân cùng hợp tác để đầu tư, xây dựng và vận hành các công trình hoặc dịch vụ phục vụ lợi ích công cộng.
Điều quan trọng là đây không chỉ là sự phối hợp về vốn, mà còn là sự chia sẻ về trách nhiệm, lợi ích và rủi ro trong suốt vòng đời dự án. Chính vì vậy, PPP muốn vận hành tốt thì phải có nền tảng pháp lý và tài chính rất chặt chẽ.
Phóng viên: Theo ông, điểm nghẽn lớn nhất của cơ chế tài chính PPP tại Việt Nam hiện nay nằm ở đâu?
PGS.TS. Lê Trung Đạo: Theo tôi, điểm nghẽn lớn nhất là cách tiếp cận còn rời rạc. Hiện nay, khi nói đến cơ chế tài chính PPP, chúng ta thường bàn riêng từng phần như hỗ trợ vốn của Nhà nước, cơ chế thanh toán cho nhà đầu tư, hay việc chia sẻ rủi ro. Nhưng trên thực tế, những yếu tố này liên quan chặt chẽ với nhau.
Nếu chỉ hỗ trợ vốn ở giai đoạn đầu mà không gắn với chất lượng dịch vụ đầu ra, hoặc không tính hết các nghĩa vụ tài khóa có thể phát sinh trong tương lai, thì dự án có thể thuận lúc bắt đầu nhưng lại nảy sinh nhiều rủi ro về sau. Nói cách khác, vấn đề không phải là thiếu công cụ, mà là các công cụ đó chưa được đặt trong một khung tổng thể.
Phóng viên: Một nội dung được nhắc đến nhiều là hỗ trợ để bảo đảm tính khả thi tài chính cho dự án. Ông nhìn nhận vai trò của công cụ này như thế nào?
PGS.TS. Lê Trung Đạo: Đây là công cụ cần thiết. Trong thực tế, có nhiều dự án rất cần cho phát triển kinh tế- xã hội, nhưng nếu chỉ xét về hiệu quả tài chính thương mại thì chưa đủ hấp dẫn để doanh nghiệp tư nhân tham gia. Khi đó, Nhà nước cần có mức hỗ trợ phù hợp để giúp dự án đạt tính khả thi.
Tuy nhiên, hỗ trợ của Nhà nước không nên được hiểu đơn giản là bù phần thiếu hụt vốn ban đầu. Nếu chỉ dừng ở đó thì mới giải quyết được khó khăn trước mắt, chưa xử lý được yêu cầu về hiệu quả dài hạn của dự án.
Phóng viên: Theo ông, hạn chế của cách hỗ trợ hiện nay là gì?
PGS.TS. Lê Trung Đạo: Hạn chế lớn nhất là còn thiên về đầu vào. Tức là chủ yếu hỗ trợ để dự án có thể khởi động, nhưng chưa gắn chặt với chất lượng dịch vụ mà dự án phải cung cấp trong suốt quá trình vận hành.
Điều đó dẫn đến một thực tế là Nhà nước có thể bỏ nguồn lực từ đầu, nhưng cơ chế bảo đảm hiệu quả đầu ra lại chưa thật sự mạnh. Nếu không gắn hỗ trợ tài chính với kết quả thực hiện, thì rất khó bảo đảm đồng tiền ngân sách được sử dụng tối ưu.
Phóng viên: Ông vừa nhắc đến kết quả đầu ra. Vì sao cơ chế thanh toán theo kết quả đầu ra lại quan trọng trong PPP?
PGS.TS. Lê Trung Đạo: Vì đây là cách để buộc dự án phải tạo ra giá trị thực, chứ không chỉ hoàn thành về mặt hình thức. Nhà nước không nên chỉ trả tiền vì công trình đã xây xong, mà cần trả tiền dựa trên việc công trình đó có đang vận hành tốt hay không, có cung cấp dịch vụ đúng chất lượng hay không, có đáp ứng nhu cầu của người dân và xã hội hay không.
Cơ chế này sẽ tạo động lực để nhà đầu tư không chỉ chú trọng giai đoạn xây dựng, mà còn phải quan tâm đến vận hành, bảo trì và duy trì chất lượng trong dài hạn. Tôi cho rằng đây là một hướng rất quan trọng nếu muốn nâng cao chất lượng các dự án PPP tại Việt Nam.
Phóng viên: Nói một cách dễ hiểu, thanh toán theo kết quả đầu ra khác gì với cách làm thông thường?
PGS.TS. Lê Trung Đạo: Khác ở chỗ, cách làm thông thường thường quan tâm nhiều đến việc dự án đã hoàn thành chưa, còn thanh toán theo kết quả đầu ra thì quan tâm dự án đang phục vụ xã hội như thế nào.
Ví dụ, một công trình hạ tầng không chỉ cần xây xong là đủ, mà còn phải vận hành ổn định, an toàn, đúng chất lượng cam kết. Nếu chất lượng phục vụ không đạt, mức thanh toán phải được điều chỉnh. Cách làm này giúp gắn trách nhiệm tài chính với hiệu quả thực tế của dịch vụ công.
Phóng viên: Bên cạnh hỗ trợ tài chính và cơ chế thanh toán, ông cũng nhấn mạnh đến quản trị rủi ro tài khóa. Vì sao nội dung này lại quan trọng?
PGS.TS. Lê Trung Đạo: Vì PPP là hợp tác dài hạn, nên nghĩa vụ của Nhà nước không chỉ phát sinh ở hiện tại mà còn có thể kéo dài nhiều năm về sau. Ngoài phần hỗ trợ hoặc thanh toán trực tiếp, còn có thể có những nghĩa vụ khác như chia sẻ rủi ro, xử lý biến động doanh thu, hoặc các cam kết tài chính phát sinh khi dự án không diễn ra như dự kiến.
Nếu những nghĩa vụ này không được nhận diện và theo dõi từ sớm, thì về sau ngân sách nhà nước có thể chịu áp lực rất lớn. Vì vậy, quản trị rủi ro tài khóa là yêu cầu bắt buộc nếu muốn PPP phát triển bền vững.
Phóng viên: Có thể hiểu rằng, PPP không chỉ là câu chuyện thu hút vốn tư nhân?
PGS.TS. Lê Trung Đạo: Đúng vậy. Nếu chỉ nhìn PPP như một cách huy động thêm vốn từ doanh nghiệp tư nhân thì chưa đầy đủ. PPP chỉ thực sự thành công khi đạt được đồng thời ba mục tiêu: Dự án đủ hấp dẫn để nhà đầu tư tham gia, dịch vụ công tạo ra có chất lượng thực, và nghĩa vụ ngân sách phát sinh vẫn nằm trong khả năng kiểm soát của Nhà nước.
Nếu thiếu một trong ba yếu tố đó thì hiệu quả của PPP sẽ không bền vững.
Phóng viên: Theo ông, hướng hoàn thiện phù hợp nhất cho cơ chế tài chính PPP ở Việt Nam là gì?
PGS.TS. Lê Trung Đạo: Theo tôi, cần chuyển sang cách tiếp cận tích hợp. Nghĩa là không xem hỗ trợ tài chính của Nhà nước, cơ chế thanh toán theo kết quả đầu ra và quản trị rủi ro tài khóa là những phần riêng biệt, mà phải xem đó là ba cấu phần gắn kết trong toàn bộ vòng đời dự án PPP.
Ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án, phải đồng thời tính đến ba vấn đề: Hỗ trợ ở mức nào là hợp lý, thanh toán về sau sẽ gắn với kết quả ra sao, và những nghĩa vụ tài khóa nào có thể phát sinh trong trung và dài hạn. Khi ba nội dung này được thiết kế đồng bộ, dự án sẽ có nền tảng vững chắc hơn cả về tài chính lẫn quản trị.
Phóng viên: Ông đánh giá thế nào về ý nghĩa của cách tiếp cận này đối với Việt Nam?
PGS.TS. Lê Trung Đạo: Tôi cho rằng cách tiếp cận này có ý nghĩa rất lớn. Thứ nhất, nó giúp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước. Thứ hai, nó giúp tăng tính minh bạch và khả năng dự báo, từ đó tạo niềm tin tốt hơn cho nhà đầu tư tư nhân. Thứ ba, nó giúp Nhà nước chủ động hơn trong quản lý nghĩa vụ tài khóa, hạn chế rủi ro phát sinh ngoài dự kiến.
Trong bối cảnh Việt Nam đang tiếp tục hoàn thiện thể chế và thúc đẩy vai trò của khu vực kinh tế tư nhân, đây là hướng đi rất cần được quan tâm.
Phóng viên: Nếu phải nêu những ưu tiên chính sách trong thời gian tới, ông sẽ nhấn mạnh điều gì?
PGS.TS. Lê Trung Đạo: Tôi muốn nhấn mạnh ba điểm.
Thứ nhất, cần thay đổi tư duy từ xử lý riêng lẻ từng khó khăn tài chính của từng dự án sang xây dựng một khung cơ chế tài chính tổng thể cho cả vòng đời dự án PPP.
Thứ hai, cần hoàn thiện các công cụ tài chính theo hướng gắn chặt hơn với hiệu quả thực hiện và chất lượng dịch vụ đầu ra.
Thứ ba, cần tăng cường theo dõi và kiểm soát nghĩa vụ tài khóa phát sinh từ PPP, đồng thời nâng cao phối hợp giữa các cơ quan liên quan đến đầu tư, tài chính và ngân sách.
Phóng viên: Ông muốn gửi gắm điều gì qua cuộc trao đổi hôm nay?
PGS.TS. Lê Trung Đạo: Tôi cho rằng PPP là một công cụ rất quan trọng để huy động nguồn lực xã hội cho phát triển. Nhưng để công cụ đó phát huy hiệu quả, cơ chế tài chính phải được thiết kế đi trước một bước.
Một cơ chế tốt không chỉ giúp thu hút nhà đầu tư, mà còn giúp Nhà nước sử dụng ngân sách hiệu quả hơn, kiểm soát rủi ro tốt hơn và bảo đảm chất lượng dịch vụ công tốt hơn cho người dân. Muốn PPP bền vững, nhất thiết phải có một cơ chế tài chính đồng bộ, minh bạch và có tầm nhìn dài hạn.
Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!
