Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc môi trường kinh tế, xã hội và chiến lược toàn cầu, ASEAN đứng trước yêu cầu vừa tận dụng cơ hội từ công nghệ mới, vừa bảo đảm phát triển bao trùm để không ai bị bỏ lại phía sau. Đây cũng là một trong những chủ đề xuyên suốt được các lãnh đạo, học giả và chuyên gia thảo luận tại Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 diễn ra tại Hà Nội từ ngày 9-10/6.
Theo đó, trong ngày đầu tiên của Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026, bên lề phiên thảo luận số 3 với chủ đề ''Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong ASEAN: Không ai bị bỏ lại phía sau'', phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với TS. Mehdi Snene, Cố vấn cấp cao về AI và chuyển đổi số của Liên hợp quốc, về triển vọng hợp tác AI trong ASEAN, vị thế của Việt Nam cũng như những thách thức đặt ra trong quá trình chuyển đổi số.
TS. Mehdi Snene, Cố vấn cấp cao về trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi số của Liên hợp quốc trả lời phỏng vấn của Báo Công Thương.
Kết nối thế mạnh để xây dựng chuỗi AI trong khu vực ASEAN
- Ông từng cho rằng, mỗi quốc gia ASEAN đều đang lựa chọn những hướng đi và thế mạnh riêng trong phát triển AI. Theo ông, làm thế nào để những lợi thế này có thể được kết nối hiệu quả, qua đó tạo động lực cho sự phát triển của hệ sinh thái AI toàn khu vực?
TS. Mehdi Snene: Khi nói về AI, chúng ta không nên nhìn nhận đây chỉ là một lĩnh vực công nghệ đơn lẻ. AI đang phát triển đồng thời theo nhiều chiều cạnh, từ xây dựng năng lực cốt lõi như hạ tầng tính toán, dữ liệu, mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs), đến việc ứng dụng trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội như y tế, giáo dục, nông nghiệp, sản xuất, dịch vụ công hay quản trị nhà nước.
Điều đáng chú ý là các quốc gia ASEAN đang lựa chọn những hướng đi khác nhau dựa trên lợi thế riêng của mình. Có nước tập trung phát triển hạ tầng số và trung tâm dữ liệu; có nước chú trọng nghiên cứu, đổi mới sáng tạo; có nước lại hướng tới ứng dụng AI trong các lĩnh vực thiết yếu phục vụ người dân. Chính sự đa dạng đó tạo nên tính bổ trợ rất quan trọng trong khu vực.
Thực tế, không một quốc gia nào có thể tự mình xây dựng toàn bộ hệ sinh thái AI. Để phát triển AI, cần rất nhiều yếu tố: từ chip bán dẫn, hạ tầng tính toán, dữ liệu, nguồn nhân lực chất lượng cao cho đến tầm nhìn chiến lược và các cơ chế chính sách phù hợp. Mỗi quốc gia có thể sở hữu một vài lợi thế, nhưng không thể có tất cả.
Vì vậy, khi các quốc gia thành viên cùng phát triển những năng lực chuyên biệt và kết nối chúng với nhau, ASEAN sẽ hình thành được một chuỗi giá trị AI hoàn chỉnh hơn, hiệu quả hơn và có sức cạnh tranh cao hơn trên phạm vi toàn cầu. Đó cũng là ý nghĩa sâu xa của hợp tác khu vực: không chỉ cùng tồn tại trong một không gian địa lý, mà còn cùng hành động như một thực thể thống nhất, hỗ trợ lẫn nhau để phát triển.
- Trí tuệ nhân tạo (AI) đang ngày càng được xem là một động lực tăng trưởng mới của khu vực. Theo ông, Việt Nam hiện đang ở vị trí nào trong hệ sinh thái AI của ASEAN và đâu là những lợi thế nổi bật giúp Việt Nam tham gia sâu hơn vào cuộc đua công nghệ này?
TS. Mehdi Snene: Mỗi nước có xuất phát điểm và lợi thế riêng. Tuy nhiên, theo quan sát của tôi, Việt Nam đang sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để trở thành một trong những điểm sáng của hệ sinh thái AI tại châu Á.
Trước hết, có thể thấy rất rõ cam kết mạnh mẽ từ phía Chính phủ trong việc thúc đẩy phát triển và ứng dụng AI. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng, bởi AI không chỉ là câu chuyện công nghệ mà còn là câu chuyện của chiến lược phát triển quốc gia trong dài hạn. Khi có định hướng chính sách rõ ràng và quyết tâm từ cấp lãnh đạo, quá trình triển khai sẽ có nền tảng vững chắc hơn.
Bên cạnh đó, năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D) của Việt Nam đang có những bước tiến đáng kể. Việt Nam ngày càng ghi nhận sự hiện diện rõ nét hơn trên bản đồ nghiên cứu AI toàn cầu thông qua các hoạt động đổi mới sáng tạo, đào tạo nhân lực và phát triển công nghệ.
Một tín hiệu rất tích cực khác là xu hướng nhiều chuyên gia, kỹ sư và nhà khoa học người Việt đang quay trở về đóng góp cho sự phát triển của đất nước. Đây là nguồn lực vô cùng quý giá, không chỉ mang theo tri thức và kinh nghiệm quốc tế mà còn góp phần xây dựng năng lực nội sinh cho hệ sinh thái AI trong nước.
Sự kết hợp giữa cam kết chính sách, nguồn nhân lực chất lượng cao, năng lực nghiên cứu đang được nâng lên và sự tham gia của cộng đồng chuyên gia toàn cầu gốc Việt đang tạo ra những điều kiện thuận lợi để Việt Nam tiếp tục tiến nhanh hơn trong lĩnh vực AI.
Bài toán tăng tốc AI tại Việt Nam
- AI đang phát triển với tốc độ rất nhanh, đặt ra nhiều yêu cầu mới. Theo ông, Việt Nam cần giải quyết những thách thức nào để xây dựng được một khuôn khổ quản trị AI hiệu quả, vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo, vừa kiểm soát tốt các rủi ro phát sinh?
TS. Mehdi Snene: Đây cũng là thách thức mà nhiều quốc gia trên thế giới đang phải đối mặt, đó là tìm được điểm cân bằng phù hợp giữa thúc đẩy đổi mới sáng tạo và quản lý rủi ro.
Nếu quản lý quá chặt, đổi mới sáng tạo có thể bị hạn chế, các doanh nghiệp và nhà nghiên cứu sẽ gặp khó khăn trong thử nghiệm và triển khai công nghệ mới. Nhưng nếu buông lỏng hoàn toàn, những rủi ro liên quan đến dữ liệu, đạo đức AI, an ninh mạng hay tác động xã hội có thể gia tăng.
Điều khiến vấn đề này trở nên phức tạp hơn là tốc độ phát triển của AI hiện nay đang diễn ra rất nhanh. Công nghệ đang chuyển dịch từ giai đoạn nghiên cứu sang triển khai và ứng dụng đại trà với tốc độ chưa từng có. Trong khi đó, các cơ chế quản lý truyền thống thường được xây dựng theo cách tiếp cận tuyến tính, mất nhiều thời gian để hoàn thiện.
Vì vậy, các nhà hoạch định chính sách cần có tư duy linh hoạt hơn, áp dụng các phương thức quản trị thích ứng, từng bước hoàn thiện khung khổ pháp lý song song với quá trình phát triển công nghệ. Đây không đơn thuần là việc xây dựng luật hay ban hành quy định mới, mà còn là quá trình quản lý sự thay đổi trong bối cảnh công nghệ liên tục biến động.
Theo tôi, khả năng thích ứng của hệ thống quản trị trước những thay đổi nhanh chóng của AI sẽ là một trong những yếu tố quyết định thành công của quá trình chuyển đổi số trong thời gian tới.
- Trong quá trình phát triển AI, Việt Nam cần tập trung vào những lĩnh vực thế mạnh nào để tạo dựng lợi thế cạnh tranh riêng và đóng góp nhiều hơn cho hệ sinh thái AI của ASEAN?
TS. Mehdi Snene: Trước hết, tôi cho rằng, Việt Nam đã và đang thể hiện rất rõ tiềm năng trong lĩnh vực nghiên cứu, phát triển công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực AI. Số lượng kỹ sư, chuyên gia công nghệ và nhân tài trẻ ngày càng gia tăng là một lợi thế rất đáng kể.
Tuy nhiên, phát triển AI không chỉ dựa trên năng lực công nghệ mà còn phải gắn với nhu cầu thực tiễn của nền kinh tế và xã hội. Việt Nam cần xác định những lĩnh vực có lợi thế cạnh tranh riêng để tập trung nguồn lực phát triển, thay vì cố gắng cạnh tranh trực diện với các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới.
Điều quan trọng là tìm ra những “ngách” phù hợp với điều kiện của Việt Nam, xây dựng năng lực cạnh tranh trong các lĩnh vực đó, sau đó từng bước mở rộng quy mô và phạm vi ứng dụng. Đây là cách tiếp cận thực tế và bền vững hơn.
Tôi cho rằng, Việt Nam đã có những nền tảng ban đầu cho hướng đi này. Vấn đề còn lại là làm thế nào để tạo thêm động lực, thúc đẩy quá trình chuyển hóa các kết quả nghiên cứu thành sản phẩm, dịch vụ và các ứng dụng thực tiễn phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Khi thu hẹp được khoảng cách giữa nghiên cứu và triển khai, Việt Nam sẽ có cơ hội phát huy tốt hơn những lợi thế sẵn có và tạo ra những bước tiến mạnh mẽ hơn trong lĩnh vực AI.
Xin trân trọng cảm ơn ông!
Theo TS. Mehdi Snene, hợp tác khu vực và các mô hình quản trị linh hoạt sẽ là yếu tố quyết định để ASEAN khai thác hiệu quả tiềm năng của công nghệ này. Đối với Việt Nam, sự kết hợp giữa cam kết chính sách, nguồn nhân lực chất lượng cao và năng lực nghiên cứu đang tạo ra những điều kiện thuận lợi để Việt Nam bứt phá và tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái AI của khu vực.
