Theo báo cáo "Triển vọng Phát triển châu Á tháng 9/2026 - Ứng phó với những cú sốc năng lượng kéo dài và hiện tượng El Niño" của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), căng thẳng địa chính trị tiếp tục gây gián đoạn các thị trường năng lượng toàn cầu, khiến giá dầu thô biến động mạnh và hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz bị hạn chế nghiêm trọng. Một thỏa thuận khung giữa Mỹ và Iran vào giữa tháng 6 đã làm gia tăng kỳ vọng về khả năng hoạt động vận tải dần phục hồi, kéo giá dầu Brent giao ngay giảm từ 83,75 USD/thùng ngày 15/6 xuống 67,55 USD/thùng ngày 2/7, thấp hơn đáng kể so với mức đỉnh gần 145 USD/thùng trong tháng 4.
Tuy nhiên, sau khi thỏa thuận khung đổ vỡ vào đầu tháng 7, cùng với các vụ tấn công nhằm vào tàu chở dầu có liên hệ với Ả Rập Xê Út và những mối đe dọa ngày càng gia tăng đối với hoạt động vận tải trên Biển Đỏ, thị trường lại biến động mạnh, có thời điểm đẩy giá dầu thô lên trên 100 USD/thùng.
Các nỗ lực ngoại giao trong tháng 8, trong đó có các cuộc thảo luận về một hành lang hàng hải tạm thời do Iran và Oman phối hợp, đã giúp tâm lý thị trường cải thiện trong thời gian ngắn, đưa giá dầu Brent xuống dưới 90 USD/thùng. Tuy nhiên, hoạt động quân sự giữa Mỹ và Iran ngày 30/8 một lần nữa làm gia tăng phần bù rủi ro, đẩy giá Brent lên trên 100 USD/thùng vào ngày 4/9.
Giá dầu bật tăng trở lại trong tháng 9 do căng thẳng địa chính trị.
Điều kiện vận tải vẫn còn rất xa mức bình thường, khi số lượng tàu qua eo biển Hormuz mỗi ngày biến động ở mức thấp hơn đáng kể so với trước xung đột. Rủi ro an ninh gia tăng tiếp tục khiến phí bảo hiểm và chi phí vận tải hàng hóa ở mức cao, tạo thêm áp lực lên các thị trường năng lượng toàn cầu.
Mặc dù thỏa thuận Iran-Oman được đề xuất có thể tạo điều kiện cho một phần hoạt động vận tải được khôi phục, việc triển khai thỏa thuận vẫn chưa chắc chắn. Những diễn biến gần đây cho thấy tiến trình ngoại giao vẫn mong manh, đồng thời nguy cơ tái diễn gián đoạn đối với các thị trường năng lượng và tuyến vận tải vẫn còn hiện hữu. Ngay cả khi được triển khai, thỏa thuận nhiều khả năng cũng chỉ giúp giảm bớt một phần áp lực, nếu không giải quyết được cuộc xung đột rộng hơn và những rủi ro đối với hoạt động vận tải liên quan.
Gián đoạn lan rộng ngoài eo biển Hormuz
Tình trạng gián đoạn đã lan ra ngoài eo biển Hormuz, ngày càng hạn chế các tuyến đường thay thế cho hoạt động xuất khẩu dầu của các nước vùng Vịnh. Khi tình trạng gián đoạn tại Hormuz trở nên nghiêm trọng hơn, Ả Rập Xê Út đã chuyển hướng một lượng dầu thô lớn hơn qua Đường ống Đông - Tây tới cảng Yanbu, làm gia tăng lưu lượng tàu qua eo biển Bab el-Mandeb, eo biển hẹp nối Biển Đỏ với Vịnh Aden vào đầu và giữa tháng 7.
Sau khi một lệnh phong tỏa của Houthi bắt đầu nhằm vào các tàu có liên hệ với Ả Rập Xê Út và những tàu chở dầu khác, số lượng tàu qua khu vực này giảm xuống do một số tàu quay đầu hoặc chuyển sang các tuyến đường khác. Đến đầu tháng 9, hoạt động vận tải mới chỉ phục hồi một phần.
Do các chuyến hàng từ Yanbu tới châu Á phải đi qua Bab el-Mandeb, việc cả hai eo biển cùng lúc bị gián đoạn đang hạn chế tuyến xuất khẩu chính của dầu vùng Vịnh cũng như tuyến thay thế quan trọng của khu vực. Điều này làm kéo dài hành trình và gia tăng chi phí vận tải, bảo hiểm và năng lượng.
Sau thời điểm chốt dữ liệu ngày 4/9, các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái ngày 10/9 đã làm hư hại Đường ống Đông - Tây của Ả Rập Xê Út, buộc tuyến đường ống này phải tạm thời đóng cửa để phòng ngừa. Diễn biến này một lần nữa cho thấy mức độ dễ bị tổn thương của các tuyến xuất khẩu thay thế.
Thị trường LNG và sản phẩm dầu tinh chế chịu sức ép
Trước những diễn biến căng thẳng trong khu vực, thị trường khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) và các sản phẩm dầu tinh chế khác cũng đang chịu sức ép, làm gia tăng cú sốc năng lượng. Sự gián đoạn sản xuất và xuất khẩu LNG của Qatar, trong đó có việc tuyên bố bất khả kháng (force majeure) đối với một số hoạt động giao LNG, đã làm nguồn cung trên thị trường toàn cầu bị thắt chặt.
Giá tham chiếu LNG tại Nhật Bản - Hàn Quốc (Japan Korea Marker - JKM) bình quân ở mức 22 USD/triệu đơn vị nhiệt Anh (MMBtu) trong tháng 8, cao hơn gấp đôi mức bình quân các tháng trước khi xảy ra xung đột và cao hơn mức giá chuẩn Title Transfer Facility (TTF) của châu Âu. Diễn biến này phản ánh nguồn cung LNG từ Qatar bị hạn chế và sự cạnh tranh đối với các lô hàng sẵn có.
Những rủi ro tại khu vực Bab el-Mandeb có thể tiếp tục cản trở việc chuyển hướng các lô hàng LNG giữa châu Âu và châu Á, khiến các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu LNG dễ bị tổn thương trước nguy cơ giá tăng mạnh trở lại.
Thị trường các sản phẩm dầu tinh chế thậm chí còn thắt chặt hơn đáng kể so với thị trường dầu thô. Chênh lệch giá giữa gasoil Singapore và dầu Brent (Singapore gasoil–Brent crack spread) tăng vọt sau khi xung đột bắt đầu. Đến ngày 4/9, mức chênh lệch này đã rộng hơn 3 lần so với trước khi xung đột xảy ra. Phù hợp với diễn biến này, giá giao ngay tại Singapore đối với xăng, nhiên liệu hàng hải, nhiên liệu máy bay và diesel đều tăng mạnh hơn giá dầu Brent trong khoảng thời gian từ khi xung đột bắt đầu đến ngày 4/9.
Trong đó, diesel và nhiên liệu máy bay ghi nhận mức tăng lớn nhất. Diễn biến này phản ánh sự gián đoạn hoạt động vận chuyển các sản phẩm dầu bằng đường biển trên toàn cầu. So với dầu thô, các sản phẩm dầu có ít phương án vận chuyển thay thế bằng đường ống hơn. Tình hình càng trở nên nghiêm trọng do xuất khẩu nhiên liệu của Trung Quốc giảm, các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào các nhà máy lọc dầu của Nga và các biện pháp hạn chế xuất khẩu nhiên liệu của Nga.
Do đó, giá các sản phẩm dầu tinh chế có thể tiếp tục duy trì ở mức cao ngay cả khi giá dầu thô giảm, qua đó tiếp tục gây sức ép lên chi phí vận tải, sản xuất công nghiệp và nông nghiệp. Đồng thời, nhu cầu làm mát gia tăng có thể khiến nhu cầu điện tăng lên, trong khi sản lượng thủy điện suy giảm. Điều này sẽ làm tăng nhu cầu đối với nhiên liệu dầu tinh chế và LNG.
Những diễn biến trên cho thấy cú sốc năng lượng đang lan rộng, không chỉ giới hạn ở thị trường dầu thô mà còn tác động đến LNG, các sản phẩm dầu tinh chế và toàn bộ chuỗi vận tải năng lượng. Trong bối cảnh các tuyến xuất khẩu chiến lược liên tục đối mặt với rủi ro an ninh, triển vọng phục hồi nguồn cung vẫn phụ thuộc lớn vào tiến trình ngoại giao và khả năng khôi phục hoạt động vận tải. Ngay cả khi căng thẳng hạ nhiệt, những áp lực về giá năng lượng, chi phí vận chuyển và nguy cơ gián đoạn nguồn cung vẫn có thể kéo dài, đặt ra thách thức đối với các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng.
