Xuất khẩu tăng, yêu cầu xuất xứ cao hơn
Theo số liệu Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) công bố ngày 4/11/2026, xuất khẩu thủy sản tháng 10 ước đạt 1,315 tỷ USD, tăng 13,5% so với cùng kỳ. Lũy kế 10 tháng năm 2026, kim ngạch xuất khẩu toàn ngành đạt 10,459 tỷ USD, tăng 12,1%. Trong đó, xuất khẩu tôm đạt khoảng 4,22 tỷ USD, cá tra đạt gần 1,98 tỷ USD, cá ngừ đạt 817,2 triệu USD.
Quy mô xuất khẩu ngày càng mở rộng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác quản lý nguồn gốc và xuất xứ hàng hóa. Với đặc thù nguyên liệu đa dạng, trải qua nhiều khâu thu mua, sơ chế và chế biến, doanh nghiệp thủy sản phải bảo đảm khả năng chứng minh xuất xứ của từng sản phẩm, thay vì chỉ căn cứ vào địa điểm sản xuất hoặc nơi hoàn thiện hàng hóa.
Chuỗi nguyên liệu thủy sản phức tạp đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ nguồn gốc, chuẩn hóa hồ sơ và nâng cao năng lực chứng minh xuất xứ hàng hóa của doanh nghiệp.
Trên thực tế, nguyên liệu thủy sản phục vụ chế biến xuất khẩu có thể đến từ vùng nuôi trong nước, hoạt động khai thác hoặc nguồn nhập khẩu. Sau khi thu mua, nguyên liệu tiếp tục được đưa qua nhiều công đoạn chế biến, bảo quản, đóng gói. Mỗi khâu đều phát sinh thông tin và chứng từ liên quan đến nguồn gốc, khối lượng, chủng loại và quá trình hình thành sản phẩm.
Đây là đặc điểm khiến việc xác định xuất xứ thủy sản đòi hỏi doanh nghiệp phải kiểm soát đồng bộ từ đầu vào đến thành phẩm. Việc nguyên liệu được đưa vào chế biến tại Việt Nam không đồng nghĩa sản phẩm đương nhiên có xuất xứ Việt Nam. Doanh nghiệp phải căn cứ quy tắc xuất xứ cụ thể đối với từng mặt hàng, đồng thời có hồ sơ chứng minh các tiêu chí tương ứng.
Trao đổi với Báo Công Thương, bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký VASEP cho rằng, việc xác định xuất xứ cần bắt đầu từ chính nguồn nguyên liệu. Doanh nghiệp phải làm rõ tôm là tôm nuôi hay tôm khai thác, được nuôi trồng hoặc khai thác ở đâu; đối với các loại cá cũng cần xác định cụ thể nguồn gốc tương tự. Đặc biệt, với nguyên liệu nhập khẩu, hồ sơ truy xuất phải thể hiện được xuất xứ đến tận nguồn cung.
“Doanh nghiệp không phải đợi khi hàng sản xuất ra rồi thì lúc bấy giờ mới nghĩ rằng hàng này đưa đi thị trường nào, theo hiệp định nào, sử dụng C/O nào. Lúc bấy giờ là quá muộn”, bà Lê Hằng nhấn mạnh.
Theo đại diện VASEP, doanh nghiệp cần xây dựng phương án sản xuất, kinh doanh gắn với khả năng đáp ứng yêu cầu xuất xứ ngay từ đầu. Việc chuẩn bị hồ sơ nguyên liệu, xác định nguồn cung và lưu trữ thông tin sản xuất phải được thực hiện song song với quá trình tổ chức sản xuất, không nên coi đây là công việc riêng của bộ phận làm thủ tục xuất khẩu.
Hồ sơ nguyên liệu quyết định chất lượng C/O
Một trong những yêu cầu quan trọng đối với doanh nghiệp thủy sản là xây dựng được hệ thống hồ sơ có khả năng kết nối thông tin từ nguyên liệu đầu vào đến thành phẩm xuất khẩu.
Với nguyên liệu nuôi trồng, doanh nghiệp cần lưu giữ thông tin về cơ sở, vùng nuôi, quá trình thu hoạch, thu mua và vận chuyển. Với thủy sản khai thác, hồ sơ cần thể hiện được nguồn khai thác, thông tin tàu cá, sản lượng và quá trình thu mua. Đối với nguyên liệu nhập khẩu, chứng từ từ nhà cung cấp, hồ sơ nhập khẩu và thông tin về xuất xứ nguyên liệu cần được quản lý đầy đủ để phục vụ việc xác định xuất xứ thành phẩm.
Bà Lê Hằng cho rằng, doanh nghiệp cần củng cố hồ sơ nguyên liệu từ vùng nuôi hoặc nguồn khai thác, bảo đảm thông tin đầy đủ, chính xác. Với nguyên liệu nhập khẩu, yêu cầu truy xuất nguồn gốc càng cần được chú trọng. Bà nhấn mạnh: “Đối với nguyên liệu nhập khẩu, doanh nghiệp cần có hồ sơ truy xuất nguồn gốc đầy đủ, xác định rõ xuất xứ để bảo đảm đủ căn cứ chứng minh và thực hiện cấp C/O chính xác”.
Bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP).
Đây là vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với việc thẩm định hồ sơ cấp C/O. Bởi nếu doanh nghiệp không chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu, không đối chiếu được lượng nguyên liệu sử dụng với định mức và sản lượng thành phẩm, việc xác định xuất xứ sẽ gặp khó khăn. Ngay cả khi đã có đầy đủ hóa đơn, chứng từ thu mua, doanh nghiệp vẫn cần chứng minh hàng hóa đáp ứng tiêu chí xuất xứ theo quy định, chứ không chỉ chứng minh được nơi mua nguyên liệu.
Theo Nghị định số 31/2018/NĐ-CP năm 2018 của Chính phủ quy định chi tiết Luật Quản lý ngoại thương về xuất xứ hàng hóa, hồ sơ đề nghị cấp C/O bao gồm các tài liệu liên quan đến hàng hóa, nguồn nguyên liệu và quy trình sản xuất. Tùy trường hợp, cơ quan cấp C/O có thể yêu cầu doanh nghiệp cung cấp thêm chứng từ nhập khẩu nguyên liệu, hóa đơn mua nguyên liệu trong nước, bảng kê chi tiết hàng hóa và các tài liệu cần thiết để xác minh xuất xứ.
Vì vậy, việc chuẩn hóa dữ liệu sản xuất và lưu trữ hồ sơ không chỉ phục vụ một lần đề nghị cấp C/O mà còn giúp doanh nghiệp chủ động trong những lần xuất khẩu tiếp theo. Khi thông tin về nguyên liệu, định mức sản xuất, quá trình chế biến và thành phẩm được quản lý thống nhất, doanh nghiệp sẽ giảm được tình trạng thiếu chứng từ, phải bổ sung hoặc giải trình nhiều lần.
Ở góc độ quản lý, việc phân cấp thẩm quyền cấp C/O về địa phương cũng đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực chuyên môn, thống nhất quy trình tiếp nhận và xử lý hồ sơ. Cùng với việc thực hiện các quy định về phân cấp, Bộ Công Thương đang đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, ứng dụng hệ thống cấp C/O điện tử và chuẩn hóa dữ liệu phục vụ công tác chứng nhận xuất xứ hàng hóa.
Đối với doanh nghiệp thủy sản, chủ động chuẩn bị hồ sơ ngay từ khâu nguyên liệu sẽ giúp quá trình đề nghị cấp C/O thuận lợi hơn, đồng thời nâng cao khả năng giải trình khi phát sinh yêu cầu xác minh. Đây cũng là cơ sở để cơ quan cấp C/O thực hiện việc kiểm tra, đối chiếu thông tin và chứng nhận xuất xứ đúng quy định.
Với kim ngạch xuất khẩu đạt hơn 10,45 tỷ USD sau 10 tháng năm 2026, thủy sản tiếp tục khẳng định vị trí quan trọng trong cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam. Tuy nhiên, cùng với tăng trưởng về quy mô, yêu cầu minh bạch nguồn gốc và xuất xứ cũng ngày càng trở nên cấp thiết. C/O vì thế không nên được xem là thủ tục hoàn thiện ở khâu cuối, mà phải là kết quả của cả quá trình quản lý nguyên liệu, tổ chức sản xuất và kiểm soát hồ sơ. Khi xuất xứ được chứng minh bằng dữ liệu rõ ràng, đầy đủ và nhất quán, giá trị của chứng nhận xuất xứ mới thực sự được bảo đảm.
