Bùng nổ AI đặt ra bài toán bình đẳng giới nơi công sở

Bà Trần Thị Nguyệt Oanh - Giám đốc quản lý nguồn nhân lực tại HSBC Việt Nam

AI mở ra cơ hội mới nhưng làm lộ rõ khoảng cách giới

AI đang định hình lại cách con người sống và làm việc, mở ra nhiều cơ hội mới cho nền kinh tế toàn cầu. Song dưới góc nhìn quản trị nhân sự, bà Trần Thị Nguyệt Oanh cho rằng, sự chuyển đổi này cũng đi kèm một nghịch lý đáng suy ngẫm: những vị trí phụ nữ thường đảm nhiệm lại có nguy cơ bị tự động hóa cao hơn, trong khi các lĩnh vực phát triển công nghệ - nơi tạo ra những cơ hội nghề nghiệp mới - lại có sự hiện diện của nam giới nhiều hơn.

Theo bà Oanh, nếu không có những giải pháp phù hợp, quá trình chuyển đổi công nghệ có thể khiến những nỗ lực thu hẹp khoảng cách giới trong nhiều năm qua đối mặt với nguy cơ chững lại.

Các số liệu quốc tế cho thấy con đường tiến tới bình đẳng giới vẫn còn rất dài. Với tốc độ hiện nay, thế giới có thể cần tới 123 năm để đạt được bình đẳng giới toàn cầu. Tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, tiến trình này thậm chí còn chậm hơn khi tỷ lệ phụ nữ tham gia lãnh đạo doanh nghiệp và đóng góp vào nền kinh tế vẫn ở mức thấp.

Tuy vậy, AI cũng mở ra cơ hội để thay đổi cục diện nếu được triển khai theo hướng bao trùm hơn. Nhiều nghiên cứu dự báo công nghệ có thể tạo ra khoảng 78 triệu việc làm mới trên toàn cầu vào năm 2030. Điều này đồng nghĩa thị trường lao động đang đứng trước một cơ hội lớn để tái cấu trúc theo hướng công bằng hơn.

Giám đốc quản lý nguồn nhân lực tại HSBC Việt Nam nhận định: "Nếu chúng ta chủ động hướng tới công bằng, chúng ta có thể dùng công nghệ để xây dựng một môi trường làm việc thực sự mang tính hòa nhập".

Dù vậy, cơ hội này không tự động trở thành hiện thực nếu doanh nghiệp không có chiến lược rõ ràng. Nghiên cứu của tổ chức phi lợi nhuận NINEby9 (tổ chức phi lợi nhuận về bình đẳng giới) cho thấy, dù AI giúp nâng cao năng suất và thay đổi cách thức làm việc, tỷ lệ sử dụng công nghệ này giữa nam và nữ vẫn có sự khác biệt. Nếu doanh nghiệp không sớm có biện pháp hỗ trợ, phụ nữ có thể bị bỏ lại phía sau trong làn sóng chuyển đổi công nghệ.

Thực tế cho thấy những lĩnh vực đang phát triển nhanh nhất trong kỷ nguyên AI như kỹ sư trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu hay quản lý sản phẩm... thường đi kèm mức thu nhập cao hơn, tầm ảnh hưởng lớn hơn và lộ trình thăng tiến rộng mở. Tuy nhiên, nữ giới trên toàn cầu hiện vẫn chiếm chưa tới 1/3 số vị trí liên quan đến AI.

Ngược lại, nhiều vị trí mang tính hành chính và hỗ trợ - vốn thường do phụ nữ đảm nhiệm, lại là những công việc chịu tác động lớn nhất từ xu hướng tự động hóa. Điều này tạo ra một sự thay đổi không đồng đều trong lực lượng lao động, khi nam giới có xu hướng tiếp cận nhiều hơn với các ngành nghề mới do công nghệ tạo ra.

Theo bà Trần Thị Nguyệt Oanh, sự mất cân bằng này có thể dẫn đến những hệ quả lâu dài đối với cơ hội nghề nghiệp của phụ nữ. Khi nữ giới ít tham gia vào các lĩnh vực công nghệ có tốc độ phát triển cao, khoảng cách thu nhập có nguy cơ gia tăng và con đường tiến tới các vị trí lãnh đạo trong ngành công nghệ cũng trở nên khó khăn hơn.

Ngoài ra, sự thiếu vắng phụ nữ trong các lĩnh vực công nghệ còn đặt ra một rủi ro khác liên quan đến cách thức AI được phát triển và vận hành. Khi công nghệ ngày càng được ứng dụng trong tuyển dụng, đánh giá hiệu quả công việc, tài chính hay y tế, việc thiếu đa dạng giới trong các nhóm thiết kế và giám sát hệ thống có thể làm gia tăng nguy cơ thiên vị ngoài ý muốn.

Bà Oanh nhấn mạnh: “Việc đảm bảo hòa nhập giới trong AI không chỉ đơn thuần là vấn đề bình đẳng giới nơi công sở mà còn là yếu tố cơ bản để tạo dựng lòng tin cũng như sự chính trực cho cả hệ thống".

Nếu phụ nữ ít tham gia vào những lĩnh vực đang được thúc đẩy bởi công nghệ, cơ hội thăng tiến trong tương lai cũng sẽ bị hạn chế. Ảnh minh hoạ: AI

Không hành động sớm, phụ nữ có nguy cơ bị bỏ lại phía sau

Một nhóm chịu ảnh hưởng đáng kể từ sự thay đổi này là nữ giới thuộc thế hệ Gen Z. Các vị trí dành cho nhân sự mới gia nhập thị trường lao động thường liên quan đến công việc hỗ trợ, phối hợp hoặc hành chính – những lĩnh vực dễ bị tự động hóa nhất. Trong khi đó, đây lại chính là những công việc giúp người lao động tích lũy kinh nghiệm ban đầu, xây dựng kỹ năng và tìm kiếm người hướng dẫn trong sự nghiệp. Nếu những vị trí này bị thay thế bởi công nghệ, cơ hội để phụ nữ phát triển sự nghiệp từ những bước đầu có thể bị thu hẹp đáng kể.

Bên cạnh đó, tình trạng “rò rỉ đường ống” trong sự nghiệp của phụ nữ vẫn là một thách thức lớn. Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới, năm 2024 phụ nữ nắm giữ khoảng 24,4% vị trí quản lý trên toàn cầu và chỉ 12,2% vị trí lãnh đạo cấp cao trong các lĩnh vực liên quan đến STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học) như công nghệ và chuyển đổi số.

Các nghiên cứu cũng cho thấy sự mất cân bằng này thường bắt nguồn từ những bước đầu trong sự nghiệp. Theo McKinsey, cứ 100 nam giới được thăng chức từ nhân viên lên quản lý cấp đầu thì chỉ có khoảng 81 phụ nữ đạt được điều tương tự.

Trong bối cảnh AI đang tái định hình cấu trúc nghề nghiệp, khoảng cách này có nguy cơ trở nên rõ rệt hơn. Nếu phụ nữ ít tham gia vào những lĩnh vực đang được thúc đẩy bởi công nghệ, cơ hội thăng tiến trong tương lai cũng sẽ bị hạn chế.

Từ góc độ doanh nghiệp, đây không chỉ là vấn đề về đa dạng giới trong lực lượng lao động mà còn là một rủi ro liên quan đến năng lực cạnh tranh và nguồn nhân lực kế cận. Theo bà Trần Thị Nguyệt Oanh, nếu chiến lược AI của doanh nghiệp không tính đến vai trò của phụ nữ - nhóm chiếm khoảng một nửa lực lượng lao động - tổ chức đó có thể bỏ lỡ nhiều cơ hội đổi mới và tăng trưởng.

Để thu hẹp khoảng cách này, bà Oanh cho rằng doanh nghiệp cần xây dựng các kế hoạch hành động cụ thể. Trong đó, việc theo dõi tỷ lệ phụ nữ tham gia các vị trí và chương trình đào tạo liên quan đến AI là bước quan trọng để phát hiện sớm những dấu hiệu mất cân bằng.

Ngoài ra, các tổ chức cần triển khai chương trình đào tạo nâng cao kỹ năng dành cho nhóm nhân sự làm những công việc dễ bị tự động hóa, giúp họ chuyển sang các lĩnh vực liên quan đến công nghệ và số hóa. Đồng thời, doanh nghiệp cũng cần xây dựng lộ trình chuyển đổi công việc rõ ràng để nhân viên hiện hữu có cơ hội tiếp cận các vị trí mới thay vì ưu tiên tuyển dụng bên ngoài.

Một yếu tố khác ảnh hưởng đến sự tham gia của phụ nữ trong quá trình ứng dụng AI là sự khác biệt trong cách tiếp cận công nghệ. Theo nghiên cứu của NINEby9, khoảng 59% phụ nữ cho biết họ thường chờ đến khi doanh nghiệp ban hành chính sách chính thức mới bắt đầu sử dụng AI.

Nên theo bà Trần Thị Nguyệt Oanh, phụ nữ cần chủ động hơn trong việc tham gia các dự án liên quan đến AI, các chương trình đào tạo dữ liệu và các sáng kiến đổi mới trong doanh nghiệp. Sự chủ động này sẽ giúp họ nắm bắt tốt hơn các cơ hội nghề nghiệp mới và tránh bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số.