Tăng tốc toàn diện bằng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

TS. Nguyễn Hữu Xuyên - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Học viện Chiến lược Khoa học và công nghệ

TS. Nguyễn Hữu Xuyên - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Học viện Chiến lược Khoa học và công nghệ đã có những chia sẻ xung quanh những định hướng lớn và giải pháp thực thi nhằm hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV.

Phóng viên: Thưa ông, Nghị quyết Đại hội XIV đã nhấn mạnh những giải pháp “có tính cách mạng và đột phá” để tận dụng thời cơ phát triển. Từ góc độ nghiên cứu chiến lược, ông đánh giá như thế nào về tầm quan trọng của việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong 5 năm tới?

TS. Nguyễn Hữu Xuyên: Nghị quyết Đại hội XIV xác định chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là giải pháp “có tính cách mạng và đột phá”, mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với tiến trình phát triển đất nước trong giai đoạn tới. Trong bối cảnh dư địa tăng trưởng theo mô hình truyền thống dựa vào tài nguyên, lao động giá rẻ và vốn đầu tư đang dần thu hẹp, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực cốt lõi để nâng cao năng suất các nhân tố tổng hợp, thúc đẩy tăng trưởng theo chiều sâu và hình thành các ngành kinh tế mới có giá trị gia tăng cao.

Đây không chỉ là yêu cầu khách quan của quá trình phát triển kinh tế tri thức, mà còn là điều kiện tiên quyết để Việt Nam tận dụng hiệu quả cơ hội từ cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và tránh nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình. Việc đặt khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ở vị trí trung tâm thể hiện tư duy phát triển mới, chuyển từ khai thác nguồn lực sẵn có sang kiến tạo nguồn lực tri thức và công nghệ mới.

Trong 5 năm tới, chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sẽ tạo ra những chuyển biến mang tính cấu trúc. Trước hết là thúc đẩy tái cơ cấu nền kinh tế theo hướng gia tăng tỷ trọng các ngành công nghệ cao, công nghiệp số và dịch vụ tri thức, qua đó nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Thứ hai, đổi mới sáng tạo giúp doanh nghiệp làm chủ công nghệ, cải tiến quy trình, phát triển sản phẩm mới, nâng cao năng suất lao động và khả năng cạnh tranh quốc tế. Thứ ba, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là nền tảng cho chuyển đổi số quốc gia, hiện đại hóa quản trị kinh tế, nâng cao hiệu quả điều hành chính sách và tối ưu hóa phân bổ nguồn lực.

Đặc biệt, trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược về công nghệ ngày càng gay gắt, việc chủ động phát triển công nghệ lõi, công nghệ nền, công nghệ chiến lược và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo sẽ giúp gia tăng tính tự chủ chiến lược, giảm phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu và nâng cao khả năng thích ứng trước biến động toàn cầu.

Phóng viên: Văn kiện Đại hội XIV cũng nhấn mạnh yêu cầu xác định các “mũi nhọn” công nghệ. Theo ông, đâu là những lĩnh vực Việt Nam cần ưu tiên để tạo sức bật cho nền kinh tế?

TS. Nguyễn Hữu Xuyên: Việc lựa chọn đúng “mũi nhọn công nghệ” có ý nghĩa quyết định. Trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, nếu dàn trải sẽ khó tạo đột phá. Do đó, cần tập trung vào các công nghệ nền tảng của kinh tế số và công nghệ lõi của công nghiệp hiện đại, gắn với lợi thế so sánh của Việt Nam.

Có thể ưu tiên một số lĩnh vực mang tính “xương sống” như: trí tuệ nhân tạo và dữ liệu (AI, dữ liệu lớn, phân tích dự báo) nhằm tối ưu quản trị, sản xuất, logistics và dịch vụ công; hạ tầng số thế hệ mới như điện toán đám mây, trung tâm dữ liệu, 5G/6G, IoT để giảm chi phí giao dịch và tăng năng lực kết nối; an toàn, an ninh mạng và tin cậy số nhằm bảo đảm tăng trưởng số đi đôi với an toàn số.

Bên cạnh đó là bán dẫn, vi mạch và điện tử theo hướng tham gia các khâu phù hợp trong chuỗi cung ứng toàn cầu; công nghệ xanh như năng lượng tái tạo, lưu trữ năng lượng, vật liệu mới, công nghệ tiết kiệm năng lượng và kinh tế tuần hoàn; cùng với công nghệ sinh học và y - dược phục vụ nông nghiệp công nghệ cao, an ninh lương thực và chăm sóc sức khỏe.

Quan trọng hơn cả là cách tổ chức thực thi. Cần chuyển từ hỗ trợ dàn trải sang đặt hàng theo “bài toán lớn” của quốc gia và của ngành; gắn đầu tư nghiên cứu và phát triển (R&D) với cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox), mua sắm công đổi mới sáng tạo và chia sẻ rủi ro. Đồng thời phải xây dựng hệ sinh thái đầy đủ gồm dữ liệu mở, tiêu chuẩn - quy chuẩn, nguồn nhân lực tinh hoa, quỹ đầu tư và thị trường khoa học, công nghệ, cùng hợp tác quốc tế để tiếp thu nhanh công nghệ lõi.

Phóng viên: Trong bối cảnh “tăng tốc toàn diện”, việc kết nối Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp có ý nghĩa ra sao và chính sách nào đang được tham mưu để doanh nghiệp thực sự trở thành trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo?

TS. Nguyễn Hữu Xuyên: Quan điểm xuyên suốt hiện nay là chuyển từ mô hình nghiên cứu công lập dẫn dắt sang hệ sinh thái đổi mới sáng tạo lấy doanh nghiệp làm trung tâm. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế và định hướng chiến lược; viện, trường cung cấp tri thức và công nghệ; còn doanh nghiệp là chủ thể tạo ra, hấp thụ và thương mại hóa công nghệ.

Hiện nhiều nhóm chính sách đột phá đã và đang được triển khai như: thúc đẩy cơ chế đặt hàng nghiên cứu từ doanh nghiệp và đồng tài trợ công - tư; hoàn thiện ưu đãi tài chính, thuế, tín dụng cho doanh nghiệp đầu tư R&D; phát triển hệ thống trung gian thị trường công nghệ; mở rộng cơ chế sandbox cho mô hình kinh doanh mới; đồng thời tổ chức lại hệ thống viện nghiên cứu công lập theo hướng mở và tăng quyền tự chủ.

Khi doanh nghiệp thực sự trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, kết quả nghiên cứu sẽ được chuyển hóa nhanh hơn thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng cao. Đó chính là con đường để nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia và tạo nền tảng vững chắc cho mục tiêu phát triển nhanh, bền vững theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV.

Phóng viên: Xin cảm ơn những chia sẻ của ông!