Giảm 20% đầu mối đại học công lập: Đích đến là chất lượng và sức cạnh tranh

Bộ Chính trị vừa ban hành Kế hoạch 06 về thực hiện Kết luận Hội nghị Trung ương 3, tiếp tục hoàn thiện, vận hành hiệu quả mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Theo Kế hoạch 06, các cơ sở giáo dục đại học công lập sẽ được sắp xếp, tổ chức lại theo hướng chuyển các cơ sở giáo dục đại học đa ngành, đa lĩnh vực về Bộ Giáo dục và Đào tạo hoặc địa phương quản lý; sáp nhập, hợp nhất các cơ sở giáo dục trên cùng địa bàn, trừ những cơ sở thuộc lĩnh vực đặc thù. Mục tiêu là giảm tối thiểu 20% số đầu mối cơ sở giáo dục đại học công lập, hoàn thành trước ngày 1/4/2027.

Chủ trương này được kỳ vọng tạo bước chuyển căn bản trong tổ chức mạng lưới giáo dục đại học, khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực, nâng cao hiệu quả đầu tư và hình thành những cơ sở giáo dục đại học có năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, quá trình triển khai cũng đặt ra nhiều vấn đề về tiêu chí sắp xếp, mô hình quản trị, quyền lợi của người học và đội ngũ, cũng như yêu cầu bảo đảm việc tái cấu trúc diễn ra thực chất.

Báo Giáo dục và Thời đại phỏng vấn PGS.TS Bùi Anh Thủy, Trưởng Khoa Luật, Trường Đại học Văn Lang, về vấn đề này.

Tái cấu trúc để tạo sức mạnh mới

- Theo ông, đâu nên là tư duy cốt lõi của quá trình tái cấu trúc để việc giảm đầu mối không chỉ tạo ra những cơ sở giáo dục đại học có quy mô lớn hơn, mà thực sự nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu, năng lực quản trị và sức cạnh tranh?

- Kế hoạch 06 đặt ra yêu cầu tổ chức lại mạng lưới giáo dục đại học, khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực, nâng cao hiệu quả đầu tư và hình thành những cơ sở giáo dục đại học có năng lực cạnh tranh.

Đây là sự tiếp nối các mục tiêu phát triển giáo dục đại học của Việt Nam trong nhiều thập kỷ qua. Đảng, Nhà nước, những nhà giáo tâm huyết với giáo dục đại học cũng như đông đảo người dân luôn trăn trở, mong muốn Việt Nam có được những cơ sở giáo dục đại học có năng lực đào tạo và nghiên cứu xuất sắc, ngang tầm khu vực và có thứ hạng cao trên thế giới.

Tuy nhiên, mong muốn là một chuyện, biến những mong muốn, những mục tiêu to lớn ấy thành hiện thực lại không dễ dàng. Việc tái cấu trúc hệ thống giáo dục đại học, sáp nhập cơ học từ hai hoặc nhiều trường đại học thành một trường đại học có quy mô lớn cả về đội ngũ, diện tích mặt bằng, cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học, nghiên cứu không tự nhiên nâng các trường sau sáp nhập thành những trường có khả năng cạnh tranh quốc tế, giữ vai trò dẫn dắt trong cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao, sáng tạo tri thức mới, phát triển công nghệ chiến lược, tạo ra những sản phẩm với chuẩn mực mới, có khả năng tác động mạnh mẽ, làm thay đổi năng suất, chất lượng và cấu trúc của nền kinh tế.

Ngay cả khi Nhà nước ưu tiên đầu tư nguồn lực tài chính lớn cho các trường này thì cũng chưa chắc tạo ra thay đổi như kỳ vọng. Phải làm cho nhóm trường đại học sau sáp nhập trở thành nơi có thể hội tụ các nhà quản trị đại học, giảng viên, nhà khoa học xuất sắc cả trong nước và quốc tế, có khả năng dẫn dắt và thu hút đông đảo sinh viên ưu tú.

Để làm được điều đó, trường đại học phải được trao quyền tự chủ ở mức độ cao nhất, tương tự các đại học hàng đầu trong khu vực và quốc tế, đồng thời có được hiệu trưởng đủ tài năng, uy tín, bản lĩnh và phẩm chất để dẫn dắt trường.

Muốn có những hiệu trưởng như vậy, theo tôi, Nhà nước cần tổ chức thi tuyển hiệu trưởng theo phương thức rộng rãi, công khai, minh bạch về các tiêu chuẩn và nội dung thi. Các tiêu chuẩn, nội dung này cần được một hội đồng gồm các nhà quản lý, chuyên gia giáo dục, nhà khoa học có thành tích cao, có uy tín về học thuật và phẩm chất cá nhân xây dựng, thẩm định.

- Theo ông, bên cạnh các tiêu chí định lượng, có cần tính đến vai trò, sứ mạng, đặc thù vùng miền và nhu cầu nhân lực của địa phương khi xác định cơ sở giáo dục đại học tiếp tục hoạt động độc lập hay sáp nhập, hợp nhất?

- Thị trường là nơi đánh giá, sàng lọc yêu cầu về chất lượng nguồn nhân lực chính xác hơn bất cứ dự báo nào của chuyên gia hay nhà quản lý. Vì thế, trong hoạt động giáo dục và đào tạo, cần hạn chế sự can thiệp mang tính áp đặt của cơ quan Nhà nước vào công tác vận hành chuyên môn của các trường đại học.

Tuy nhiên, do đặc thù địa lý, vùng miền, ở vùng sâu, vùng xa, miền núi, hải đảo và nhiều vùng nông thôn, việc tiếp cận giáo dục nói chung và giáo dục đại học nói riêng của người dân, nhất là giới trẻ, không dễ dàng. Do đó, Nhà nước cần có chính sách phù hợp cho những địa phương này.

Nhưng chính sách ấy không bao giờ nên là việc hạ điểm chuẩn trong tuyển sinh, hạ tiêu chuẩn trong tuyển chọn công chức, viên chức hay các vị trí nhân sự khác. Vì như thế, nó sẽ kéo lùi chất lượng hoạt động của cơ quan Nhà nước, làm chậm tiến trình phát triển đất nước.

Việc tái cấu trúc hệ thống giáo dục đại học công lập cũng vậy. Theo tôi, không cần bổ sung các tiêu chí về vai trò, sứ mạng, đặc thù vùng miền và nhu cầu nhân lực của địa phương bên cạnh các chỉ số định lượng khi thực hiện sáp nhập.

Thay vì yêu cầu hệ thống chậm lại, thay vì cho phép một số trường đại học quy mô nhỏ tồn tại độc lập và áp dụng một số tiêu chuẩn riêng, thấp hơn toàn hệ thống, Nhà nước, bao gồm cả cấp Trung ương và cấp tỉnh, cần kiên quyết sắp xếp, sáp nhập theo các tiêu chuẩn đã được xác định trong Kế hoạch 06.

Qua đó, sớm hình thành những cơ sở giáo dục đại học có quy mô lớn về diện tích, cơ sở vật chất, đội ngũ giảng dạy và nghiên cứu, có năng lực vươn lên những tầm cao mới.

Đồng thời, cần áp dụng có chọn lọc chính sách hỗ trợ tài chính như cho vay có kỳ hạn theo bậc học, không tính lãi suất, rà soát từng năm và thu hồi tiền vay theo lộ trình cho những học sinh giỏi, học sinh có học lực khá ở những vùng cần ưu tiên khi các em tham gia xét tuyển đại học, cao đẳng và học nghề.

Làm như vậy, chúng ta vẫn đạt mục tiêu kỳ vọng, đồng thời cải thiện chất lượng nguồn nhân lực cho công cuộc xây dựng và phát triển đất nước trong thời kỳ mới.

Minh bạch trong sắp xếp, bảo đảm quyền lợi

- Sáp nhập, hợp nhất hoặc giải thể một cơ sở giáo dục đại học sẽ tác động trực tiếp đến giảng viên, cán bộ quản lý và sinh viên, đồng thời có thể ảnh hưởng đến ngành, chương trình đào tạo và hoạt động nghiên cứu. Theo ông, cần có những nguyên tắc, chính sách chuyển tiếp nào để bảo đảm quyền lợi của người học, người lao động, tránh xáo trộn hoặc đứt gãy quá trình đào tạo? Đặc biệt, cần bố trí, sử dụng đội ngũ sau sáp nhập như thế nào để không lãng phí nguồn nhân lực?

- Việc sáp nhập, sắp xếp, thu gọn đầu mối cơ sở giáo dục đại học theo Kế hoạch 06 không nhằm giải thể một trường đại học hay đại học nào đó. Tuy nhiên, việc có nhân sự quản lý, nhân sự phục vụ và cả giảng viên dôi dư sau sáp nhập, sắp xếp là không thể tránh khỏi.

Việc thực hiện các chính sách đối với lao động dôi dư cần tuân thủ chặt chẽ Luật Viên chức, Luật Nhà giáo, Bộ luật Lao động và các quy định pháp luật liên quan khác, theo nguyên tắc minh bạch, công bằng.

Đặc biệt, cơ quan chủ quản cần lưu ý xây dựng hoặc phê duyệt phương án sắp xếp, thi tuyển, để không một cá nhân có chức vụ, quyền hạn nào có thể lợi dụng quá trình này để toan tính, mưu lợi cá nhân, trù dập người ngay thẳng hoặc người không cùng quan điểm.

Mặt khác, cần đồng thời tổ chức công tác đào tạo sao cho không ảnh hưởng đến quyền lợi của người học, không tạo thêm trở ngại cho người học.

- Theo ông, cần thiết kế mối quan hệ giữa chính quyền địa phương và trường đại học như thế nào để vừa gắn đào tạo với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, vừa bảo đảm quyền tự chủ của cơ sở giáo dục đại học?

- Chủ trương chuyển các trường đại học thuộc Bộ, ngành về Bộ GD&ĐT quản lý là hoàn toàn đúng đắn. Các bộ, ngành cần tập trung nguồn lực thực hiện vai trò quản lý vĩ mô, xây dựng, hoạch định chính sách và triển khai công việc theo chức trách đã được pháp luật xác định. Hoàn toàn không cần thiết việc bộ nào cũng xin thành lập trường đại học, ban đầu lấy danh nghĩa đào tạo nhân lực cho ngành, nhưng sau đó trường lại mở rộng phạm vi tuyển sinh, đào tạo nhiều lĩnh vực, ngành nghề như các trường đại học đa ngành khác.

Riêng về việc một số trường đại học chuyển giao hoặc tiếp tục giao cho cấp tỉnh quản lý, theo tôi cần lưu ý: Chỉ nên chuyển giao hoặc tiếp tục giao trường đại học cho cấp tỉnh quản lý ở những tỉnh, thành phố có quy mô dân số, diện tích lớn, quy mô công nghiệp và nguồn thu ngân sách lớn, để bảo đảm địa phương có điều kiện thuận lợi trong quản lý và hỗ trợ trường phát triển.

Điều cốt lõi là, dù trường đại học, đại học do Bộ GD&ĐT hay chính quyền cấp tỉnh quản lý, nguyên tắc xuyên suốt, nhất quán và cốt lõi vẫn là phải đề cao và thực sự tôn trọng quyền tự chủ đại học. Chỉ như vậy, các cơ sở giáo dục đại học mới có thể hoàn thành sứ mệnh mà xã hội và nhân dân kỳ vọng, cũng như đáp ứng những yêu cầu mà thời đại đặt ra.

- Kế hoạch 06 yêu cầu hoàn thành việc giảm tối thiểu 20% đầu mối cơ sở giáo dục đại học công lập trước ngày 1/4/2027. Cần triển khai lộ trình như thế nào để vừa bảo đảm tiến độ, vừa thận trọng, thực chất và không làm xáo trộn hoạt động đào tạo của các trường?

- Nếu Chính phủ quan tâm chỉ đạo sâu sát, kiên quyết; các Bộ, ngành và địa phương quán triệt tốt, đặt lợi ích của Nhà nước, lợi ích xã hội lên trên các lợi ích mang tính cục bộ ngành, địa phương, thì mục tiêu sáp nhập, sắp xếp để giảm tối thiểu 20% đầu mối cơ sở giáo dục đại học công lập trong khoảng thời gian từ nay đến trước ngày 1/4/2027 hoàn toàn có thể thực hiện được.

- Trân trọng cảm ơn PGS.TS Bùi Anh Thủy.