Kinh nghiệm đọc hiểu tác phẩm ngoài sách giáo khoa

Những văn bản được tuyển chọn trong chương trình chính khóa tuy quan trọng nhưng chưa đủ để phản ánh toàn bộ diện mạo phong phú, sống động của thế giới văn chương.

Đặc biệt với học sinh yêu văn, việc đọc và hiểu các tác phẩm ngoài sách giáo khoa không chỉ là nhu cầu học thuật, mà còn là con đường nuôi dưỡng cảm xúc, phát triển tư duy phản biện và tình yêu đích thực với văn học.

Để hành trình ấy không trở nên mông lung và rời rạc, người học cần trang bị những kỹ năng nền tảng: xác định mục đích đọc, nắm vững quy luật đồng sáng tạo, làm chủ các bước đọc hiểu và thẩm thấu tinh thần nghệ thuật của thể loại.

Xác định mục đích và lựa chọn tác phẩm

Việc đọc hiểu tác phẩm ngoài chương trình cần bắt đầu từ việc xác định rõ mục đích. Nếu để củng cố kiến thức trong sách giáo khoa, người học nên chọn các tác phẩm có nét tương đồng, nhất là trong hệ thống sáng tác của cùng một tác giả.

Chẳng hạn, để hiểu sâu hơn về cái nhìn đối với người nông dân trong “Chí Phèo” của Nam Cao, có thể đọc thêm các truyện ngắn như “Một bữa no”, “Tư cách mõ”, “Trẻ con không được ăn thịt chó”... Hoặc để mở rộng góc nhìn về hồn thơ Xuân Diệu trong phong trào Thơ mới, ngoài “Vội vàng”, có thể tìm đọc thêm “Giục giã”, “Thanh niên”, “Xuân không mùa”...

Nếu mục tiêu là phát triển tư duy so sánh - phản biện, học sinh nên lựa chọn các tác phẩm có sự khác biệt về khuynh hướng sáng tác, thuộc những tác giả, trào lưu văn học khác. Ví dụ, để làm nổi bật sự độc đáo trong cái nhìn hiện thực của Nam Cao, có thể đối sánh với các tác phẩm như “Việc làng” (Ngô Tất Tố), “Thịt người chết” (Nguyễn Công Hoan)...

Với học sinh yêu văn, việc đọc còn nhằm nuôi dưỡng tình yêu văn chương, giải trí và bồi dưỡng nhân cách. Giống như M. Gorki từng nói: “Như những con chim kỳ diệu trong truyện cổ tích, sách ca hát về cuộc sống đa dạng và phong phú ra sao, con người táo bạo như thế nào trong khát vọng đạt tới cái thiện và cái đẹp. Và càng đọc, trong lòng tôi càng tràn đầy tinh thần lành mạnh và hăng hái.

Tôi trở nên điềm tĩnh hơn, tin ở mình hơn, làm việc hợp lý hơn và ngày càng ít để ý đến vô số những chuyện bực bội trong cuộc sống”. Ông cũng viết rằng: “Mỗi cuốn sách đều là một bậc thang nhỏ mà khi bước lên, tôi tách khỏi con thú để đến gần hơn với con người, đến gần với quan niệm về cuộc sống tốt đẹp nhất và với khát vọng sống ấy...”.

Với mục đích như vậy, giáo viên có thể đóng vai trò hướng dẫn, gợi mở, giới thiệu cho học sinh những tác phẩm kinh điển, đặc sắc, có giá trị nhân văn sâu sắc để đọc và thưởng thức – từ đó giúp học sinh cảm nhận được vẻ đẹp, sự phong phú và diệu kỳ của văn chương. Việc đọc trong tâm thế thoải mái, không bị áp lực thi cử hay thành tích sẽ giúp các em toàn quyền lựa chọn tác phẩm theo sở thích để nghiền ngẫm, rồi cùng thầy cô, bạn bè trao đổi, bàn luận, đánh giá.

Qua đó, người học có thể tự do đọc, thưởng thức và trò chuyện về tác phẩm. Đây là cách giúp các em chủ động, phát huy năng lực cảm thụ và sáng tạo. Như nhà thơ Bằng Việt từng viết:

“Những trang sách đi suốt đời vẫn nhớ

Như đám mây ngũ sắc ngủ trong đầu”

Hiểu và vận dụng quy luật đồng sáng tạo

Tiếp nhận văn học không đơn thuần là tiếp thu nội dung, mà là quá trình đồng sáng tạo. Người đọc được sống trong tác phẩm; tác phẩm là sáng tạo của nhà văn, nhưng cũng là của người đọc. Nhà phê bình Nguyễn Đăng Mạnh từng viết: “Tác phẩm văn học là một sáng tạo tinh thần. Nó sống được nhờ người đọc biết đánh thức hình tượng từ dòng chữ lặng câm”.

Người đọc có vai trò kiến tạo, khám phá và làm phong phú thêm ý nghĩa tác phẩm trong dòng chảy thời gian. Nhà thơ Chế Lan Viên cũng từng viết:

“Bài thơ anh, anh làm một nửa mà thôi,

Còn một nửa cho mùa thu làm lấy...”

Mỗi giáo viên, học sinh yêu văn đều là người đồng sáng tạo. Viên Mai từng viết trong “Tùy viên thi thoại” rằng: Tằm ăn lá dâu nhưng nhả ra tơ chứ không phải nhả ra lá dâu. Ong hút nhụy hoa mà gây thành mật chứ không phải gây thành nhụy hoa. Đọc sách như ăn cơm vậy, kẻ “khéo ăn”, tinh thần sẽ lớn lên; kẻ không khéo ăn thì “sinh ra đởm, bướu”.

Lỗ Tấn cũng từng nhắc các nhà văn trẻ: “Không nên đọc riêng tác phẩm của một người để đề phòng họ trói chặt chân tay mình, mà phải học tập rộng ở nhiều người, tiếp thu cái hay của họ; chỉ như vậy, sau này mới có thể đứng vững được”.

Tuy nhiên, tiếp nhận văn học cần hài hòa giữa chủ quan và khách quan. Có bao nhiêu người đọc thì có bấy nhiêu “dị bản” của tác phẩm, tùy vào trình độ, hoàn cảnh, tâm thế. Nhưng người đọc không được áp đặt tùy tiện mà phải căn cứ vào đặc trưng thể loại, mạch văn và truyền thống văn hóa. Nếu đọc sách giáo khoa như đi thuyền trong ao, thì đọc ngoài chương trình như ra khơi – hấp dẫn nhưng cũng đầy thử thách.

Nắm vững các bước đọc hiểu tác phẩm

Các bước đọc hiểu tác phẩm ngoài chương trình cũng tương tự như với văn bản trong sách giáo khoa. Cần:

-Xác định ngữ cảnh và tư tưởng chính của văn bản.

-Phân tích từ ngữ, hình ảnh, chi tiết đơn lẻ và mối liên hệ giữa chúng.

-Hiểu các khoảng trống, không gian rỗng, sự mâu thuẫn, ý tại ngôn ngoại.

-Quay lại với bản thân để suy ngẫm, định hướng tư tưởng và hành động.

Giáo viên nên hướng dẫn học sinh đọc kỹ văn bản, ghi nhớ những đoạn hay, câu văn tâm đắc. Cần hiểu nghĩa của từng từ, từng chi tiết; phát hiện mối liên hệ giữa các phần tưởng chừng rời rạc. Đặc biệt, nên chú ý đến những “khoảng trắng”, các yếu tố “ý tại ngôn ngoại”, cả những điều tưởng như vô lý, mâu thuẫn trong văn bản – bởi đó chính là nơi nhà văn gửi gắm thông điệp sâu xa.

Như M. Lênêru nói: “Chỉ những người điên mới coi thường sách, nhưng điên hơn là chỉ đọc trong sách mà thôi”. Hay G. Letxinh từng viết: “Ai đọc mà không biết nhiều hơn điều viết trong sách thì mới dùng sách được một nửa”. Đọc là sống cùng tác phẩm và ngược lại. Pauxtôpxki từng kể khi đọc xong “Những người khốn khổ”, ông đánh dấu trên bản đồ Paris các địa điểm trong truyện, cảm thấy mình đã trở thành một phần của tác phẩm. Từ đó, Paris trở thành quê hương trong trái tim ông.

Thẩm thấu tinh thần của thể loại

Với truyện ngắn, cần chú ý nguyên tắc “không hết chuyện, không hết văn”. Nhà nghiên cứu W.Izer từng nói: “Chính sự im lặng, khoảng trống tạo nên hiệu quả tác phẩm”. Truyện ngắn là lát cắt cô đọng của cuộc sống, vì vậy cần tránh cách viết hoặc đọc theo lối “hết chuyện là hết văn, hết văn là hết chuyện”. Ngôn từ không chỉ kể chuyện, mà còn mở ra chiều sâu nghệ thuật. Một ví dụ điển hình là Chiếc lá cuối cùng của O. Henry – chiếc lá được vẽ như thật đã cứu sống Giôn-xi, đồng thời là sự sống còn lại của họa sĩ Bơ-men.

Với tiểu thuyết, học sinh cần được khuyến khích quan sát mạch diễn biến tâm lý, quá trình phát triển tính cách nhân vật. Một tiểu thuyết hay không phải kể hết mọi biến cố, mà là dựng nên một thế giới tinh thần phong phú, nơi người đọc sống cùng nhân vật. Victor Hugo không chỉ kể câu chuyện về Giăng Van Giăng, mà còn mở ra một bi kịch nhân sinh, một hành trình từ bóng tối tới ánh sáng. Tiểu thuyết sống lâu bởi khả năng khơi gợi đồng cảm và suy tư. Đôi khi, người đọc cần cả đời trải nghiệm để thấu hiểu thông điệp nhà văn gửi gắm.

Với thơ, giáo viên cần giúp học sinh nhận ra rằng thơ không chỉ là ngôn ngữ có vần điệu, mà là sự chưng cất cảm xúc đến tận cùng. Một bài thơ hay thường để lại những khoảng trống gợi nghĩ. Như Hàn Mặc Tử từng viết:

“Ai mua trăng tôi bán trăng cho...”

Câu thơ như lời rao, nhưng ẩn chứa nỗi cô đơn và khát khao giao cảm. Chính sự ngân vang của hình ảnh, âm điệu, cảm xúc tạo nên chiều sâu nghệ thuật của thơ ca.